ئێران لە زیندانی كۆماری ئیسلامیدا
حوسێن زۆبەیرم
ئێران یەكێ لەو وڵاتانەیە كە زۆرترین زیندانییان لە
جیهاندا هەیە. رێژەی زیندانییان لە ئێران، لە كۆتایی
مانگی پووشپەڕی 1388دا، 174303 كەس بووە. ئەو رێژەیە،
ئەو كەسانە ناگرێتەوە كە چاوەڕوانی حوكم یا
دادگاییكردنن. بە وتەی جێگری دادستانی تاران ساڵانە
"خروجی" زیندانەكانی ئێران 90000 كەسە. بەڵام بەڵگەكان
دەری دەخەن ساڵانە 600000 كەس لە ئێراندا
بە شێوەیەك لە شێوەكان بۆ ماوەیەكی كورتخایەن (چەند
مانگە) یا درێژخایەن دەكەونە زیندان.
بەرپرسانی بەشی بەناو داد لە ئێران، دەڵێن: زۆربەی
هەرەزۆری ئەو
زیندانییانە بەهۆی كاری دژە مرۆیی، جینایی، دژ بە
ئاسایشو بەرژەوەندیی گشتی دەگیرێن. بەڵام لەڕاستیدا
رێژەی ئەو كەسانە لە 10 تا 15 هەزار كەس تێناپەڕێو
باقیی 160000 كەسەكەی دیكە یا بێگوناهن، یا بە هۆكاری
دیكەو بەڵام بە تۆمەت لێدانو بەسەرداسەپاندنی ئەو جۆرە
تاوانانە دەگیرێن.
چالاكانی فەرهەنگی، رۆژنامەوانان، چالاكانی مافی مرۆڤ،
چالاكانی سیاسیی نەتەوە زوڵملێكراوەكان لە ئێران،
چالاكانی مەزهەبی، كەسایەتییە سیاسییەكان، خوێندكاران،
چالاكانی دابینكردنی مافی ژنانو... هتد لە كۆماری
ئیسلامیی ئێراندا
لە ژێر ناوی تێكدەرانی ئاسایشی گشتی دەستبەسەرو
زیندانی دەكرێن.
رێژەی زیندانییان لە ساڵی 1358دا لە ئێران 8000 كەس بووە
كە لە ساڵی 1360 گەیشتۆتە 13000 كەسو لە كۆتایی مانگی
پووشپەڕی ئەمساڵیشدا بووەتە 174303 كەس. ئەو رێژەیە بە
هەڵسەنگاندن دەگەڵ ساڵی 1358دا، 2200% زیادی كردوە، لە
حاڵێكدا كە هەر لەو ماوەیەدا رێژەی حەشیمەت تەنیا 100%
زیادی كردووە. ئەو ئامارانە نیشاندەری رووی راستی
كەشوهەوای سیاسیی زاڵ بەسەر كۆمەڵگای ئێراننو
روونكەرەوەی دۆخی حكوومەتو ئاستی پێوەندیی نێوان
خەڵكو رێژیمن.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەو راستییانەو هەروەها بە سەرنجدان بە
فەلسەفەو ئامانجی پێكهاتنی دەوڵەتەكان، دەتوانین
تاڕادەیەكی زۆر لە چیەتیی حكوومەتی كۆماری ئیسلامیو
هەروەها لە هۆكارو ئامیانیبوونی ئەو رێژە بەرچاوە لە
زیندانییان لە ئێراندا،
نزیك ببینەوە.
بێگومان ئامانجە هەرە گرینگەكانی پێكهێنانی كۆمەڵگای
سیاسی (دەوڵەت) وەدیهێنانو دابینكردنی مافو ئازادیی
تاكەكانو پاراستنی بەرژەوەندییەكانیانە بە شێوەیەكی
ئاسانترو گونجاوتر لە پێشوو، وەك: دابینكردنو پاراستنی
(ئازادیی بیركردنەوە، ڕادەربڕینو بەكردەییكردنی
بۆچوونەكان)، پاراستنی گیان، خاوەندارییەتیو پاراستنی
مافی خاوەندارییەتیی ماڵو سەروەتو... هتد. واتا
كۆمەڵگای سیاسی دەبێ هەڵقوڵاوی ئیرادەی ئازادیی
خەڵكو لە خزمەت خەڵكیشدا بێ. ئەگەر سیاسەتو كردەوەی
حكوومەتەكان بەدەر لەو چوارچێوەو بە پێچەوانەی ئەو
ئەركو ئامانجە سەرەكییانە بێ كە ئاماژەیان پێ كرا،
دەبێ لە سرووشتیبوون، خەڵكیبوونو نەتەوەییبوونیان
بەگومان بین.
لە وڵاتە دێموكراتەكاندا
كە دەسەڵات بەدەستی خەڵكو مڵكێكی نەتەوەیییە، تەنیا بە
مەبەستی بەڕێوەبردنی ئەركەكانی دەوڵەتو بەشێوەیەكی
كاتیو ئەمانەتی، رادەستی هێندێك كەسی خۆویستی
هەڵبژاردە لە پرۆسەیەكی بێخەوشی هەڵبژاردندا
دەكرێ. سیاسەتو ئیرادەی ئەو چەشنە حكوومەتانە لە خزمەت
بەرژەوەندییەكانی كۆمەڵگادایەو خودی بەرپرسانی
حكوومەتیش دانەبڕاو لە خەڵكن. لەو وڵاتانەدا ناكۆكییەك لە
نێوان بەرژەوەندییەكانی تاكو كۆمەڵو دەوڵەتدا
بەدی ناكرێو هەر سێ بە یەكەوە بۆ یەك مەبەست كار
دەكەنو تێدەكۆشن، ئەویش بەختەوەریی تاكو ئاسایشی
كۆمەڵگاو بردنەسەری ئێعتبارو پرستیژی حكوومەتە كە
بەرەنجامەكەی چوونەسەری رادەی هێزو توانای وڵاتو
ئاسانبوونەوەی سەركەوتنەكانە. لێرەدا تاك پارێزەری
بەرژەوەندییەكانی حكوومەتەو حكوومەتیش تاك بە بەشدارو
شەریكی بەرژەوەندییەكانی خۆی دەزانێ. بۆیە كێشەیەك لە
ئارادا نیەو پێوەندیی نێوان خەڵكو حكوومەت پتەوەو لە
ئاكامیشدا
زیندانەكان چۆڵو خەڵك هاوكاری پۆلیسو ئاسایشن نەك
دژبەرو ناكۆك دەگەڵ یەكتر.
لەو وڵاتانەی كە تایبەتمەندییە دێموكراتیكەكانیان تێدا
بەدی ناكرێو خاوەن پرۆسەیەكی بێخەوش بۆ هەڵبژاردنو
خستنەڕووی ئیرادەی گشتیی خەڵك نین، بەشداریی سیاسیی
تاك لاوازو یا هەر بوونی نیە، هەڵسوكەوتی حكوومەتو
خەڵك دەگەڵ یەكتر، رێك بە پێچەوانەی وڵاتە
دێموكراتیكەكانە.
لە وڵاتە نادێموكراتیكەكاندا
حكوومەتەكان رەوایی لە خەڵك وەرناگرن، واتا ئەو
حكوومەتانە بۆ رەواییپێدان بە خۆیان لە سەرچاوەگەلی
دیكەی وەك ئیدئۆلۆژی، مەزهەب، زۆرو...هتد كەڵك
وەردەگرن. لەو حكوومەتانەدا دەسەڵات بنەماڵەیییەو یا لە
بازنەیەكی بچووكی خزمەكاندا
دەستاودەست دەكرێو خەڵك بە تەواوی پشتگوێ
دەخرێنو بەرژەوەندیی گشتیش قوربانیی بەرژەوەندییەكانی
حكوومەت دەكرێن. تاك خاوەن مافو ئازادی نیەو بەرپرسان
خۆیان بە خاوەن گیان، ماڵو ئازادیی خەڵك بەگشتی
دەزانن. لە وەها حاڵەتێكدا نە تاك هەست بە بەختەوەری
دەكا، نە ئاسایشێك بوونی هەیە لە كۆمەڵگاداو نە
حكوومەتیش خاوەن ئیعتبارو پڕستیژە. ئەندامانی كۆمەڵگا
بەرژەوەندیی خۆیان بە ناكۆكو جیاواز لە
بەرژەوەندییەكانی حكوومەت دەزاننو رەنگە زۆرجار بە
پێچەوانەو تەنانەت لە دژی بەرژەوەندییەكانی حكوومەتدا
بیبینن. بۆیە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەكان زۆرجار بە
ناچاری دەبێ رووبەڕووی حكوومەت ببنەوەو هێندێك جاریش
تەنانەت بۆ مانەوەو پاراستنی گیانیان جگە لە
بەرەنگاربوونەوەی رێژیم، چارەیەكی دیكە نادۆزنەوە.
لێرەدا نە تەنیا تاك پشتیوانی حكوومەت نیە، بەڵكوو
پۆلیسو ئاسایشیش بە دژی خۆیو حكوومەتیش لە بەرانبەر
ئیرادەی خۆی دەزانێ.
لە نێو خانەی حكوومەتیشدا
بەرپرسانی رێژیم نەك هەر خۆیان بە پارێزەری
بەرژەوەندییەكانی خەڵك نازانن، بەڵكوو بۆ مانەوەو
پەرەپێدانی دەسەڵات، وەك دوو ئامانجی ستراتیژی
حكوومەتەكان، خۆیان بە خاوەن ئازادیو گیانو ماڵو
دارایی خەڵك دەزاننو زۆرجاران بۆ دەستەبەركردنی ئامانجە
ستراتیژیكەكان بەرەوڕووی خەڵك دەبنەوەو لە ئازارو
سەركوتو زیندانیو كوشتنیان سڵ ناكەنەوە. ئەو دیاردانە
نیشانەی نادێموكراتبوونی حكوومەتەكانو ناتەبایی نێوان
خەڵكو رێژیمن.
بوونی رێژەیەكی وا بەرچاو لە زیندانییانو كوشتنو
ئێعدامكردنی
سەدان كەسی خەڵك لە ساڵێكداو
سەركوتو ئازاری خەڵك لەسەر شەقامەكانو بێبەشكردنی
خەڵك لە ئازادیو...، نیشانەی نەگونجانو جیاوازیی
بەرژەوەندییەكانی خەڵكن دەگەڵ رێژیمی ئیسلامی لە
ئێراندا.
واتە جیاوازی لە نێوان ئیرادەی خەڵكو حكوومەت. كەوابوو
لە كۆماری ئیسلامی وەكوو حكوومەتێكی نادێموكراتیكو
بەدەر لە ئیرادەی ئازادی خەڵكو ئیلهاموەرگرتوو
لە خەیاڵو وەهمی مەلایانەی ئاخووندەكانی قوم كە
ویلایەتی فەقیه سەرچاوەی یاساو حوكمو دەسەڵاتی بێ،
بێگومان چاوەڕوانی لەوە چاكتری لـێ ناكرێو گەشبینیش
بۆ وەدەستهێنانی ئازادی لە ژێر حوكمی وەها رێژیمێكدا
لە بیرێكی مناڵانەو خەونێك زیاتر نیە.
رێژیم بە گرتنو زیندانیكردنی لاوان، خوێندكاران،
چالاكانی مافی مرۆڤ، چالاكانی سیاسیی نەتەوە
زۆڵملێكراوەكان، كەسایەتییە سیاسییەكان، بەهیوای
چاوترساندنی خەڵكو دوورخستنەوەیان لە گۆڕەپانی شۆڕشو
خەباتو ئەرخەیانكردنی
بەرپرسانی خۆسەپێنی خۆیەتی لەمەڕ مانەوەو درێژەپێدان
بە دەسەڵاتەكەیان، بەڵام بە پێچەوانەی ویستی حكوومەت،
نەك هەر خەڵك بێدەنگ نەبوونە، بەڵكوو وشیارتر لە جاران
هاتوونەتە مەیدانو خوازیاری لەنێوبردنی یەكجارەكیی
رێژیمو دامەزراندنی حكوومەتێك لەسەر بنەمای ئیرادەی
خۆیانن.
قانع وتەنی:
بیری ئازادیم لە زیندانا فراوانتر ئەبێ
قوڕ بەسەر ئەو دوژمنەی هیوای بە بەندیخانەیە
***
رۆژنامەی كوردستان ـ528
