پیتاندنی ئۆرانیۆمی 20%و ئەگەری بەكارهێنانی
گەمارۆكان بۆ سەر ئێران
كەیهان یووسفی
رۆژی سێشەممە، 20ی رێبەندان، رێژیمی ئیسلامیی ئێران،
پیتاندنی ئۆرانیۆمی 20%ی لە ناوەندی ناوكیی نەتەنز،
بە بێ گوێدانو بایەخدان بە داخوازییو هەڕەشەو گوڕەشە
دەرەكیو نێونەتەوەییەكان دەستیپێكردو دوو رۆژ دواتریش
واتە پێنج شەممە، 22ی رێبەندان،
سەرۆك
كۆماری ساختەیی رێژیم، ئەحمەدی نژاد لە سیو یەكەمین
ساڵوەگەڕی سەركەوتنی شۆڕشی بە تاڵان براوی گەلانی
ئێراندا، دروستكردنی یەكەمین دەرهاوێشتەی ئۆرانیۆمی
20%ی لە لایەن پسپۆڕانی ئێرانییەوە راگەیاند، كە ئەمەش
بووە هۆی كاردانەوەیەكی فراوان لە لایەن وڵاتانی
رۆژئاواوە.
نەرمینواندنی رۆژئاواو رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان
لە لایەكو ملهوڕیو گوێنەدانی كۆماری ئیسلامی لە
لایەكی دیكەوە، بۆتە هۆی درێژخایەنبوونی كێشەی
ناوكیی ئێرانو چارەسەرنەبوونی، ئەم ماوە زۆرەش
دەرفەتێكی باشی بە كۆماری ئیسلامی داوە بۆ ئەگەری
دەستڕاگەیشتنی ئەم رێژیمە بە تێكنۆلۆژی دروستكردنی
چەكی ناوكی.
دوای پرۆسەو رەوتێكی درێژخایەنی كۆڕو باسو گەڵاڵەی
جۆراوجۆری وتووێژو رێكاری دیپلۆماسی بۆ چارەسەری ئەم
مەسەلەیە لە لایەن رۆژئاواو رێكخراوی
نەتەوەیەكگرتووەكانەوە، بۆ رۆژئاواو بە تایبەت ئامریكا
روون بووەتەوە كە مەبەستو ویستی ئێران بۆ گەیشتن بە
چەكی ناوكی جیددیو نەگۆڕەو بۆیەش لە پێناو ئەم
مەبەستەدا لە هەموو ئامرازو رێگایەك كەڵك وەردەگرێ.
دوای پەسەندكردنو بەكارهێنانی سێ بڕیارنامەی
ئابڵۆقەی ئابووری ئێران لە لایەن شوورای ئاسایشی
رێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكانەوە، هەروەها گەمارۆو
ئابڵۆقەكانی رۆژئاواو ئامریكا بۆ سەر ئەو وڵاتە، ئێران
خەریكە هەنگاو بە هەنگاو بە مەبەستەكانی نزیك دەبێتەوە.
ئەگەر تا دوێنێ رووسیە پشتیوانو لایەنگری ئێرانو
بەربەستێك لە بەرانبەر بەرنامەو سیاسەتەكانی ئامریكاو
رۆژئاوادا بوو، ئەمڕۆ بە پاشەكشەكردنی رووسیەو
هاوڕابوونی ئەو وڵاتە لەگەڵ رۆژئاوا دژی بەرنامە
ناوكییەكانی ئێران، چین بۆتە لایەنگرو پاڵپشتی ئەم
رێژیمە لە بەرانبەر هەڕەشەو گوشارو گەمارۆكانی
رۆژئاوادا كە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ رێژەی هەرە زۆری
ئاڵووێری ئەم وڵاتە لەگەڵ ئێران كە ئەم رێژەیە دەگاتە 30
میلیارد دۆلار لە ساڵی 2009ی زایینیدا كە رێژیمی
ئێران دوای رووسیا، بە ئیمتیازدانی زۆری ئابووری بە
چین، كات بە قازانجی خۆی مسۆگەر دەكات.
پاش بە ئاكام نەگەیشتنی هەوڵو تەقالاكانی رۆژئاواو
ئامریكا بۆ چارەسەری كێشەی ناوكیی ئێران لە رێگای
وتووێژو دیپلۆماسییەوە، سیاسەتمەدارانی ئامریكاو بە
تایبەت سەرۆك كۆماری ئەو وڵاتە، باراك ئۆباما، بەو
بەرەنجامە گەیشتن كە دەبێت ئابلۆقەو گەمارۆیەكی
كاریگەرترو فراوانتر بە مەبەستی خستنەسەری گوشاری
زۆرتر بۆ سەر رێژیمی تاران بە كار بهێنن. هەر لەم
پێوەندییەدا ئۆباما رۆژی 20/11/1388 وتی "سەرەڕای
حاشالێكردنی ئێران، ئەم وڵاتە لە رێبازێكدا هەنگاو
هەڵدەگرێت كە بەرەو لای دەستەبەركردنی چەكوچۆڵی ناوكی
دەڕوات"و هەروەها ئۆباما رایگەیاند كە "كۆمەڵگای
نێونەتەوەیی لە هەوڵی بە كارهێنانی كۆمەڵێك گەمارۆ
ئابڵۆقەی كاریگەرە كە رێگاگەلێكی زۆرتر بۆ گوشارخستنە
سەر حكوومەتی ئێران دروست بكات".
دوابەدوای راگەیاندنی پیتاندنی ئۆرانیۆمی 20% لە لایەن
ئێرانەوە، وڵاتانی ئورووپاییو ئامریكا هەڵوێستێكی
توندتریان سەبارەت بەم كردەوەی ئێران گرتو خوازیاری
بەكارهێنانی خێراترو زۆرتری گەمارۆكان بۆ سەر ئێران
بوون.
شایانی باسە كە لەم ماوەدا گەمارۆكانو بەتایبەت سێ
بڕیارنامەی پێشووی شوورای ئاسایشی رێكخراوی
نەتەوەیەكگرتووەكان پێوەندی بە مەسەلەی ناوكیی ئێرانەوە
بووە. بەڵام لەم ماوەی دواییەدا جیا لە كێشەكانی ناوكی،
شەپۆلی خۆپێشاندانو ناڕەزایەتییەكان بوو كە سەرنجی
بیروڕای نێونەتەوەیی بۆ لای خۆی راكێشاو پێشێلكردنی
مافی مرۆڤو سەركوتكردنی هاووڵاتیان لە لایەن حكوومەتی
ئێرانەوە بووە بابەتو باسی نێو كۆڕو كۆمەڵە
نێونەتەوەییەكان. رۆژی چوارشەممە، 21/11/1388 چەند
سێناتۆرێكی ئامریكایی، كە یەكێك لەوانە "جان مەك كین"
بوو، گەڵاڵەیەكیان پێشكەشی كۆنگرەی ئەو وڵاتە كرد بۆ
بەكارهێنانی گەمارۆو سزادانی ئێرانو كاربەدەستانی
رێژیمی تاران بە هۆی پێشێلكردنی مافی مرۆڤو سەركوتی
شارۆمەندانی ئێرانییەوە.
هەروەك ئاماژەمان پێدا، وڵاتانی رۆژئاوایی
هەڵوێستەكانیان توندترو هاوڕاییان سەبارت بە ئێران زۆرتر
بووەو دەتوانین لەم پێوەندییەدا ئاماژە بە
بەشدارینەكردنی باڵوێزانی پێنج وڵاتی فەڕانسە، ئیتالیا،
ئاڵمان، بریتانیاو هۆڵەند لە رێوڕەسمی 31مین ساڵوەگەڕی
رووخانی رێژیمی پاشایەتی لە تاران بكەین كە ئەمەش بە
جۆرێك پیشاندانی چرایەكی سوور بوو بە كاربەدەستانی
ئێرانی.
سەرەڕای گشت ئەم هەڵوێستو هەڕەشانەی رۆژئاوا، ئێران
درێژە بە كردەوەو رێگەیەك دەدا كە لە پێشی گرتووە.
رێژیمی ئێران بە سەركوتی بزووتنەوەی ناڕازی لە ناوخۆو
گرتنەبەری هەڵوێستگەلێكی جۆراوجۆرو پارادوكسیكاڵ لە
بەرانبەر رۆژئاواو رێكخراوە نێونەتەوەییەكاندا، دەیهەوێ
كاتێكی زۆرتر بۆ ئەنجامدانی بەرنامەكانی تەرخان بكات.
تاچەندەش ئەم گەمارۆو ئابڵۆقانە كاریگەری دەبێت،
پرسیارێكە كە بیروڕای خەڵكی ئێرانو جیهانیشی سەرقاڵی
خۆی كردووەو گومانو دوودڵییەكی هێناوەتە ئاراوە، چونكە
سەرەڕای گەمارۆی فرەلایەنی ئامریكا دژی ئێران، ئەم
وڵاتە توانیویەتی لە رێگەی وڵاتێكی سێهەمەوە ئەم
كەرەستەو پێویستیانەی كە ویستوویەتی، دابین بكات كە بۆ
نموونەش دەتوانین ئاماژە بەو رەسمە بكەین كە كەناڵی
CBS
لە چاوپێكەوتنەكەی ساڵی 2007ی ئەحمەدی نژاد لە
ناوەندی ناوكیی نەتەنز بڵاوی كردۆتەوە كە ئەویش بوونی
كەرەستەی پێویستی كاروباری ناوكیی لەم ناوەندە بوو كە
بەرهەمی وڵاتی ئامریكا بوو. كەرەستەی "سووپاپی
رێكخەری گوشار" كە بەشێك لە رەوتی پیتاندنی ئۆرانیۆمەو
ئێران سەرەڕای هەموو گوشارو گەمارۆیەكی ئامریكا
توانیویەتی بەدەستی بهێنێ. هەر چەند كە گەمارۆكانی
ئەمجارەی ئامریكاو كۆمەڵگای نێونەتەوەیی جەخت لە سەر
دامەزراوە ماڵییەكانی ئێرانو بە تایبەت ئەو رێكخراوو
كۆمپانییە ئێرانیانە دەكەن كە پێوەندییان بە مەسەلەی
ناوكیییەوە هەیەو سەر بە سپای پاسدارانن، بەلام تا
چەندە ئەم گەمارۆیانە كاریگەرنو دەتوانن ببنە هۆی
ئافراندنی ئاڵوگۆڕ لە ئێراندا، پرسیارێكە كە دەبێت
داهاتوو وەڵامی بداتەوە؟
رۆژنامەی
كوردستان ـ527
