بزووتنەوەی سەوز، جمانێكی بێگەڕانەوە لە پانتایی
گشتیدا
عارف نادری
22ی
رێبەندان ئەزموونو تاقیكردنەوەیەكی بەنرخ بۆ دەسەڵاتی
حاكم، ئۆپۆزیسیۆنی دێموكرات، رێفۆرمخوازانی حكوومەتیو
جەماوەری خەڵك بوو كە هەر كامیان بتوانن پەیامی خۆیان
وەربگرن.
سەرەكیترین پەیام بەردەوامیو ئامادەیی بزووتنەوە لە
پانتایی گشتیدایە، بەڵام لە دۆخێكی ئاڵۆزو
پەرتەوازەدا. شپرزەیییەك كە
خۆی لە نەبوونی ستراتیژییەكی روونو دیاریكراودا
دەبینێتەوە. هەرچەند بزووتنەوەی هەنووكەیی وەك بزاڤێكی
رایەڵەییو خودرێبەر پێناسە دەكرێو بەڵام ئەمە نابێ
بكرێ بە بیانوویەك بۆ ئەوەی لە فۆرمۆلەكردنی خواستەكان،
جۆرێك لە پێكهاتەمەندیو ئۆرگانیزاسیۆنو لێژنەو
شوورایەكی رێبەری بێبەش بكرێ. بەراوردو هەڵسەنگاندنی
دروشمەكانو داخوازییەكانی لە ماوەی 8 مانگی رابردووو
هەورازو نشێوەكانی رەوتی ناڕەزایەتییەكان لەم ماوەیەدا،
وێڕای هەموو لایەنو دەركەوتە چاكو بەرچاوەكانی،
خاوەنی بۆشاییو كەمایەسی تایبەت بە خۆشی بووە،
راستییەك كە لە 22ی رێبەنداندا بە ئاشكرا خۆ دەنوێنێت.
تەنانەت لەم نێوەشدا، دروشمێكی هاوبەشو ستراتیژێكیش
نابینرێت. دروشمی "مەرگ بۆ دیكتاتۆر"، وەكوو دەربڕینی
ویستی رەتكردنەوەی سیستمی ویلایەتی فەقیه بە تەنیا
ناتوانێ هۆكارێك بۆ هاوخەباتی بێت، چوونكە تیشك خستنە
سەر داخوازییەكانە كە دەتوانێ رۆڵی دینامیكی بگێڕێتو
تین بە خۆپێشاندانەكانو پێشخستنی بدات، واتە ئەوەی وا
بنیاتی دەنێین بە رادەی ئەوەی وا دەیڕوخێنین، گرینگیو
بایەخی هەیە. تەنیا بەشداریی دەنگو رەنگی جیاواز لە
بزووتنەوەیەكی بەربڵاو موزائیكیدا رێكار نیە، دەكرێ
وەكوو مەرجێكی پێویست سەیری بكەین، بەڵام مەرجی تەواو
لەم نێوەدا، دانپێدانانی هەموو لایەنەكانە بە فرەچەشنیو
جۆراوجۆرییەكانو دەنگدانەوەی دەنگورەنگی هەموو
شەبەنگەكانە.
لێرەدایە كە هۆكاری ئامادەنەبوونی ئەكتیڤی نەتەوەكانو
چینو گرووپی دیكەی كۆمەڵایەتی لە بازنەی بزووتنەوەدا
دەردەكەوێو جووڵانەوەكە وەكوو جووڵانەوەیەكی ناڕەسو
كاڵ دەخاتە پێش چاو. حەقیقەتێك كە دەسەڵاتی حاكم بە
جوانی هەستی پێكردووەو هەوڵی سەرنەگرتنیشی داوە. بۆ
نموونە ئەگەرچی لە كوردستانو هەرێمەكانی سەر بە
نەتەوەزوڵملێكراوەكانی دیكەی ئێراندا لەم ماوەیەدا
سەرهەڵدانێكی جەماوەریی نەهاتۆتە ئاراوە، بەڵام تێچووی
مرۆڤیی ئەم ماوەیە بە بەراورد لەگەڵ رێژەی حەشیمەتیان،
ئەگەر زێدەتر لە ناوچە ئاڵۆزەكان نەبووبێ، كەمتر نەبووە،
هەر لە سێدارەدانەكانو ئەشكەنجەكانەوە بگرە تا دەگاتە
دەستبەسەركردنو میلیتاریزەكردنەكان. ئەگەر بە شێوەی
رێئالیستانە سەیری دۆخەكە بكەین یەكێك لە كاراترین
میكانیزمەكان بۆ تەنگپێهەڵچنین بە رێژیمو
دەستەوەستانكردنی، كردەییكردنی هەموو پۆتانسییەلەكانە،
نەك دروشمی گشتیو ناڕوونگوتن كە دڕدۆنگیو خەمساردی
كۆمەڵایەتی ـ سیاسی لێ دەكەوێتەوە. حەقیقەتێك كە بە
سەرنجدانی دەكرا مەیدانی شانتاژی رێژیم لە 22ی
رێبەندان بە تەواوی بەرتەسك بكرێتەوە.
ئەوەی كە ئاخۆ ئاپۆرای لایەنگرانی حكوومەت لە 22ی
رێبەندان زۆرتر بووە یان حەشیمەتی دژبەران، ئەگەرچی
فاكتێكی حاشاهەڵنەگرە، بەڵام بە هیچ لەونێك ناتوانێ
پێوەرێكی داوەریكردن سەبارت بە هێزی خەڵكو هێزی
دەسەڵات بێت. 22ی رێبەندان جارێكی دیكە سەلماندی كە
ئۆتۆریتەو سامی ترس بە سەر ناڕازیان تا رادەیەكی بەرچاو
كارایی خۆی لە دەست داوە، یان بە واتایەكی دیكە
بەكارهێنانو دووپاتبوونەوەی بەردەوامی، كاریگەرییەكەی
لێ سەندۆتەوەو خەڵك بە ئەزموونكردنو بەركەوتنی، بە
سەریدا سەركەوتوون. راستییەك كە ئامادەیی بەرهەستانەی
خەڵكی لە پانتایی گشتیدا لێكەوتۆتەوەو یارمەتیی بە
بیچمگرتنی فەزایەك داوە كە "یەكانگیریی كۆمەڵایەتی"
دەنگدانەوەی بووە. هەروەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد،
بزووتنەوە كەمایەسی خۆی هەیە، بەڵام ئەوە بە واتای
نكۆڵی لە ئاكامە بەنرخەكانی كە تەشكگرتنی فەرهەنگێكی
نوێی شۆڕشگێڕانەو شێوازی جیاوازی بەرەنگارییە نیە.
بزووتنەوەی هەنووكە، شۆڕشی نەوەی نوێو ئاكامی
مۆدێڕنیتەو لێكەوتەكانیەتی، پڕۆسەیەك كە نۆرمو بەها
نەریتییەكان كە سەرچاوەی دەسەڵاتی هەنووكەیی حاكم بوون،
كەمڕەنگو یان بە تەواوی لە رەوایی خستوونو خەریكە
كاركردو دیدی نوێ وەكوو: پلورالیزم، تۆلێرانس،
سكۆلاریزمو هۆمانیزمو... دێنێتە رۆژەڤەوە.
ناڕەزایەتییەكانو بەردەوامیی لە 22ی رێبەندان ـ
ئەگەرچی بە شێوەی لاوازیش ـ دەرخەری گۆڕانكارییەكی
بەرینو قووڵی فەرهەنگیو وەرچەرخانی لێڕوانینی جڤاكی
ـ سیاسییە كە كەلێنێكی راستەقینەو ئاشكرای لە نێوان
فەرهەنگی حكوومەتیو فەرهەنگی كۆمەڵگادا چێ كردووەو
سەربزێوییەك بۆ ئابڕووكڕینەوەو گەڕاندنەوەی پرستیژی
ئینسانیو نەتەوەیی لێكەوتۆتەوە. هەڵبەت دیاردەیەكی
وەها، حاڵەتێكی خۆڕسكو كاتی نیە، بەڵكوو ئاكامی گەشەی
فەرهەنگی گشتیو دروستبوونی چینێكی مامناوەندیی
هاوپێوەند لەگەڵ چینی خوارەوەی كۆمەڵگا بە پێچەوانەی
دڵخوازی دەسەڵاتە كە هاوكات لەگەڵ دەربڕینی خواستەكانی
خۆیان دەبنە هۆكاری رۆڵگێڕانی ئەو توێژانەی كۆمەڵگاش كە
بە هەند وەرنەگیراونو لە پەراوێزدا ماونەتەوە.
دروستبوونی وەها فەزایەك حاڵەتی "نامۆیی" بیچمگرتوو لە
بیاڤی گشتیدا تەریك دەخاتو بە جێگەی "یەكانگیریی
كۆمەڵایەتی" یان بە واتایەكی دیكە "ویژدانی كۆمایی"و
"بەرپرسایەتی كۆمەڵایەتی" بۆ شارۆمەندان ساز دەكات. بۆیە
شەقامەكان كە پێشتر تەژی لە ساردو سڕیو بەرهەمهێنەری
كەمتەرخەمی بەرانبەر بە یەكتر بوو، ئێستاكە بۆتە نوێنگەی
هاوارو رەنجی هاوبەشو دەركەوتنی پێوەندی نێوان
سیاسەتو ژیان، یان بە واتایەكی دیكە گیان بە بەری
فەزایەكی مەندكردنە كە سەرەكیترین بەرهەمی تابۆشكێنیو
رەوینەوەی ترسو تۆقان لە پانتایی گشتیدایە. لە وەها
هەلومەرجێكدا، خەباتەكە دووجەمسەری دەبێتەوە، خەباتی
هاوكات لەگەڵ دیكتاتۆرو فەرهەنگی دیكتاتۆری. چوونكە لە
22ی رێبەندانی 57، ئەگەرچی دیكتاتۆر نەما، بەڵام
میراتەكەی بوە ئامیانی جێگیربوونی سەرەڕۆیەتیو
هێژمۆنیخوازییەكی رەهاتر. ئەمە لانیكەم یەكێك لەو
خاڵانەیە كە سەرهەڵدانەكانی هەنووكەو پێشتر لە یەكدی
جودا دەكاتەوە، ئەگەرچی هێشتاش خاوەنی هەموو توخمو
خەسڵەتە دێموكراتیكەكان نیە، بەڵام ئاراستەی رەوتەكە لە
تاك دەنگییەوە بەرەو فرەدەنگییەو وەرگریی ئەوەی هەیە كە
وەكوو چەترێك هەموو لایەنەكان بە شوناسی تایبەتەوە لە خۆ
بگرێت. سەرەكیترین مەرجەكانیش بۆ پێكهاتنی، دیاریكردنی
دروشم، ستراتیژیو شوورای رێبەریی كاتیی
جووڵانەوەكەیە. چوونكە هیچ تەڤگەرێك ناتوانێ خۆی لە
بوونی رێبەری فیكریو رێبەری كرداریی بێنیاز
بزانێت. لەوانەیە ئامادەبوونی كۆمەڵانی خەڵك لە سەر
شەقامەكان بۆ ماوەیەكی كاتی كاریگەر بێ، بەلام ئەوەی
كە لە ئاكامدا دەتوانێ گەرەنتی مانەوەی بزووتنەوەیەك
بكات، ئۆرگانیزاسیۆنو بەرنامەیەكی كۆنكرێتو هونەری
راگرتنیەتی كە خۆی لە چۆنیەتی هەڵبژاردنی تاكتیكەكانو
ئەزموون وەرگرتن لە شكستەكاندا دەبینێتەوە.
ئەگەرچی 22ی رێبەندان بە بەراورد لەگەڵ رۆژی عاشوورا،
16ی سەرماوەز، 13ی خەزەڵوەرو رۆژی قۆدس، بە هەموو
چاوەڕوانییەكەوە كە لێی دەكرا، سەری نەگرت، بەڵام لە
بیرمان نەچێ كە بە بەراورد لە گەڵ سی 22ی رێبەندانی
پێشوودا، دیاردەیەكی دەگمەنو بێوێنە بوو. لە
سۆنگەیەكی دیكەوە، 22ی رێبەندان رووبەڕووبوونەوەیەكی
هەرەگرینگی نێوان رێژیمو بزووتنەوە بوو كە بە هۆی
بێبەرنامەییو تاكتیكو خوێندنەوەی هەڵەو چاوەڕوانیی
لە رادەبەدەر، لانیكەمی ئامانجەكانی خۆیشی نەپێكا.
هەڵبەت ئەمە بە واتای سەركەوتنی رێژیمیش نیە. چوونكە
رێژیم بەڵێنی ئەوەی دابوو كە كۆتایی بە "فیتنە"
(ناڕەزایەتییەكان) هێناوە، بەڵام بزووتنەوە ئەگەرچی بە
لاوازیش بێ، توانی بوونی خۆی بسەلمێنێت.
رێژیمی هەنووكە، نە توانای راكێشانی بژاردەو
دروستكردنی قەناعەتپێهێنانو رەزامەندیی گشتی هەیە، نە
لە ئاستی دەرەكیدا خاوەنی پڕستیژو پێگەیەكی
نێونەتەوەیییە، هاوتەریب لەگەڵ ئەوەش هێزی
سەركوتكردنیشی ئەگەرچی هێشتاش توندوتیژە، بەڵام باوەڕی
جارانیان نەماوەو بەشێك لە پێكهاتەكەی رووبەڕووی داڕمان
بۆتەوە. بۆیە لە دۆخێكی ئاوەهادا ئەگەر لایەنە
جۆراوجۆرەكانی بەشدار لە بزووتنەوە، توانای خوێندنەوەو
لێكدانەوەیەكی دروستیان سەبارەت بە كەموكوڕییەكانیان لە
22ی رێبەنداندا هەبێو بە وردبینییەوە هەلو بۆنەكانی
داهاتوو بقۆزنەوە، دەتوانن زەبری كاریگەرو جەرگبڕ لە
دەسەڵاتو هێزی سەركوتی بوەشێنن.
رۆژنامەی كوردستان ـ527
