زمانی دایكیی نەتەوە بندەستەكان لە ژێر شمشێری
دامۆكلێسدا
سەلام ئیسماعیلپوور
رۆژی 21ی فێوریە، بەرانبەر بە 2ی رەشەمەی ئەمساڵ لە
لایەن رێكخراوی زانستی ـ فەرهەنگی ـ پەروەردەیی نەتەوە
یەكگرتووەكان (یونسكۆ) وەك رۆژی جیهانیی زمانی دایكی
دیاری كراوە. هۆكارو چۆنیەتیی دیاریكردنی ئەم رۆژە
دەگەڕێتەوە بۆ مانگی نۆڤامبری ساڵی
1999
كە دەوڵەتی بەنگلادێش لە كۆبوونەوەی ساڵانەی یونسكۆدا
پێشنیاری كرد رۆژی 21ی فێوریە وەكوو رۆژی جیهانیی
زمانی دایكی دیاری بكرێت. لە وەها رۆژێكو لە ساڵی
1952دا 5 خوێندكارو چالاكی سیاسیی بەنگلادێشی كە
خوازیاری دیاریكردنی زمانی دایكیی خۆیان واتە زمانی
بەنگالی وەكوو زمانی فەرمیی وڵاتێك بوون كە ئەودەم لە
ژێر ناوی "پاكستانی رۆژهەڵات"دا بەشێك لە وڵاتی پاكستان
بوو (بەڵام پاش بەدەست هێنانی سەربەخۆیی ناوی خۆی بە
"بەنگلادێش" گۆڕی)، كەوتنەبەر پەلاماری تیرۆریستیی هێزە
ئەمنیەتییەكانی پاكستانو گیانیان لەدەست دا.
لە ساڵی 2000ی زایینییەوە ئەم رۆژە بە فەرمی كراوەتە
رۆژی جیهانیی زمانی دایكیو هەروەها كۆڕی گشتیی
نەتەوەیەكگرتووەكانیش بۆ رێزگرتنی زیاتر لەو رۆژە، ساڵی
2008ی زایینیی وەكوو ساڵی جیهانیی زمانەكان دیاری كرد.
بە پێی پێناسەی یونسكۆ، "فەرهەنگێكی ئاشتیخوازانە،
تەنیا لە كەشوهەوایەكدا بەرهەم دێت كە لەوێدا هەموان مافی
ئەوەیان هەبێت كە لە زمانی دایكیی خۆیان بە تەواویو
ئازادانە لە هەموو بیاڤە پێویستەكانی ژیانی خۆیاندا كەڵك
وەرگرن".
بەڵگەنامەكانی یونسكۆ لەم پێوەندییەدا باس لە بوونی 6000
زمان لە سەرانسەری جیهاندا دەكەن كە 95%یان لەلایەن
بەشێكی كەم لە حەشیمەتی گۆی زەوی، واتە 4%ی
مرۆڤەكانەوە بەكار دەهێنرێن.
ساڵی رابردوو (2009) لە دەیەمین ساڵڕۆژی دیاریكردنی
رۆژی جیهانیی زمانی دایكیدا، "كوشیرۆ ماتسۆرا"،
سكرتێری گشتیی یونسكۆ لە راگەیەندراوێكدا بەم بۆنەوە
رایگەیاند كە زمان وەكوو فاكتەری شوناسی تاكەكەسیو
ئیتنیكی، تەوەری سەرەكیی بەدیهاتنی ئامانجە
پەروەردەییەكانی هەموو كۆمەڵگاكان لە پێناوی گەشەكردنو
پەرەپێدانیانەو هیوای خواست كە دەسەڵاتدارانی وڵاتەكان
رێگەچارەیەك بدۆزنەوە بۆ ئەوەی كە لە چوارچێوەی سیستمی
پەروەردەی فەرمیو نافەرمیو هەروەها لە نێو سیستمی
بۆرۆكراتیكی خۆیاندا پێكەوە ژیانی هاوئاهەنگی هەموو
زمانەكانی وڵات دابین بكەن.
هەر لەم پێوەندییەو لە ماددەی 30ی پەیماننامەی
جیهانیی مافی منداڵدا هاتووە كە: "منداڵانی كەمایەتییە
نەتەوەییو ئایینییەكان مافی رەوای خۆیانە كە بە پێی
فەرهەنگو شوناسی نەتەوەیی ـ ئایینیی خۆیان گەشە بكەنو
دەبێ لە هەموو قۆناغەكانی ژیانیاندا بە زمانی دایكیی
خۆیان بخوێننو بدوێن". نەتەوەی كورد وەكوو گەورەترین
نەتەوەی بێدەوڵەتی ئەم سەردەمە بەسەر وڵاتانێكدا دابەش
كراوە كە لە سەرەتای بیچمگرتنی یەكەم دەزگای پەروەردەی
مودێڕنیانەوە، روانگەیەكی شۆڤینیستیو رەگەزپەرستانە
بەسەر سیاسەتو كردەوەكانیاندا زاڵ بووەو هەوڵیان داوە
نەتەوەكانی ژێردستی خۆیان لە نێو فەرهەنگی نەتەوەی
باڵادەستدا بتوێننەوە. هەربۆیە دەكرێ بڵێین پەروەردەی
مودێڕن بۆ نەتەوەی كوردو نەتەوە بندەستەكانی دیكەی
ناوچە، وەكوو ئازەری، بەلووچ، لوڕ، توركەمەن، عەرەبی
ئەهواز، گیلەك، مازەندەرانی، چەركەز، لاز، ئاسووریو
ئەرمەن وەبیرهێنەری دەیان ساڵ سەركوت، سووكایەتی،
حاشالێكردنو ئاسیمیلاسیۆنی فەرهەنگییە. پرۆسەیەكی
درێژخایەن كە لە چوار وڵاتی ئێران، سووریە، توركیەو
عێراقی پێش رووخانی سەدام حوسەیندا وەكوو ئیستراتژییەكی
نەگۆڕو گەرەنتییەك بۆ پاراستنی تەناهیو یەكپارچەیی
وڵات، بەرنامەی بۆ داڕێژراوەو بوودجەی سەرسووڕهێنەری
نەختیو تێچووی مرۆیی، سیاسیو سروشتیی لە رادە
بەدەری بۆ تەرخان كراوە.
لە وڵاتێكی وەك توركیەدا بوونی جیاوازیی نەتەوەییو
زمانی حاشای لێكراوەو زمانی توركی وەكوو میراتی
ئاتاتۆركو مایەی شانازیی هەموو تاكەكان، بۆتە
تاكەزمانو پارێزەری شوناسی نەتەوایەتی بۆ هەموان. لەم
راستایەدا ئەرمەنییەكان ژینۆساید كراون، كوردەكان وەكوو
گەورەترین كەمینەی نەتەوەیی بە توركی شاخی ناودێر
كراونو ئەوانی دیكەش وەكوو كورد هەر حاشا لە بوونیان
كراوە.
لە سووریەدا كوردەكان وەكوو قەرەجو گەڕۆكی بێوڵات
چاویان لێدەكرێو تەنانەت لە ناسنامەو مافی شارۆمەندییش
بێبەش كراون. عێراقی پێش 2003 بەشێكی دانەبڕاوە لە
ئوممەتی عەرەبی بوو كە لەو پێناوەدا دەیان جار لە
چوارچێوەی عەمەلیاتەكانی ئەنفالو كیمیاباراندا بۆ
سڕینەوەی نەتەوەی كورد هەوڵ درا.
لە ئێراندا بە هاتنەسەركاری رەزاشاو دەوڵەتی مودێڕن،
زمانی فارسی بوو بە تاكەزمانی نەتەوەیی وڵاتو هەموو
نەتەوەكان بە زۆرەملی ناچاركران زمانی دایكیی خۆیان
وەكوو یادگارێكی هۆڤانیەتو بەڕبەڕییەت چاو لێ بكەنو بۆ
گەیشتن بە شارستانیەتی مودێڕن، بە زمانی فارسی بخوێننو
بدوێن.
سیاسەتی فەرمیی دەوڵەتی ئێران لەو كاتەوە هەتا ئێستا،
پەرەپێدان بە زمانی فارسیو سووكایەتی بە زمانەكانو
شێوەزارەكانی ناوچە نەتەوەییەكان بووەو لەو ماوەیەدا
گۆڕینی ناوە خۆجییەكان بە فارسی، گوشارخستنە سەر
چالاكانی فەرهەنگیی زمانە نەتەوەییەكان، بڵاوكردنەوەی
نوكتەو بەگاڵتەجاڕكردنی ئەو زمانانەو نیشاندانی هەموو
جۆرە مۆركێكی شوناسخوازیی نەتەوەكان بە نیشانەی
دواكەوتووییو جیاییخوازی بۆتە بەشێكی دانەبڕاوە لە
سیاسەتی فەرمیی حكوومەتو فەرهەنگی گشتیی كۆمەڵگا.
كوشتنی سەمەد بێهرەنگی، چالاكی بواری زمانی ئازەری،
تەنیا بە تاوانی هەوڵدان بۆ فێركردنی زمانی دایكی بە
منداڵانی نەتەوەی ئازەریو قەدەغەكردنی خوێندنەوەو
تەنانەت راگرتنی نووسراوەكانی لەلایەن خەڵكەوە
نیشانەیەكی روون لە ئیرادەی شۆڤینیانەی زاڵ بەسەر
دەسەڵاتدارانی ئێران لە سەردەمی پاشایەتیی پەهلەویدا
بوو.
لە ئێرانی پاش هاتنەسەركاری كۆماری ئیسلامییشدا،
ئەگەرچی لە مادەی 15ی یاسای بنەڕەتیدا هاتووە
كە:"كەڵكوەرگرتن لە زمانە خۆجێییو قەومییەكان لە
چاپەمەنیو راگەیەنە گشتییەكانو خوێندن بە ئەدەبیاتیان
لە قوتابخانەكان، لەپاڵ زمانی فارسیدا ئازادە"، بەڵام
تەنانەت لەو یاسایەشدا خوێندن بە زمانی دایكی لە
قوتابخانەكاندا لەسەر بوودجەی گشتیی وڵات رێگەی پێ
نەدراوەو ئەوەش رێخۆشكەرە بۆ هەڵسوكەوتی سەركوتكەرانەی
رێژیم لەگەڵ هەر جۆرە چالاكییەكی سەربەخۆی نەتەوەكان
لەو پێناوەدا.
لە ئاستی راگەیاندنو چاپەمەنییەكانیشدا بەتایبەت لە
كاناڵەكانی دەنگو رەنگەوە هەوڵ بۆ شێواندنی زمانە
نەتەوەییەكان دەدرێو رێژیم لە بوونی چەند گۆڤارو
بڵاڤۆك بۆ نیشاندانی ئازادیی زمانەكانو هەروەها
پرۆپاگاندای سیاسی بۆ خۆی كەڵك وەردەگرێ.
بەڵام لە راستیدا ئازادیی زمانی دایكی بە واتای
خوێندنو نووسین بەو زمانە لەسەر بوودجەی گشتیی وڵات، لە
قۆناغی سەرەتاییەوەو بەكارهێنانی لە هەموو بەڵگەنامە
ئیداریو فەرمییەكانی حكوومەت، لانیكەم لە ناوچەكانی
خۆیاندایە، نەك كەڵكوەرگرتنی رووكەشو فریودەرانە لەو
زمانانە بە مەبەستی شاردنەوەی ژینۆسایدی فەرهەنگیی
بەرنامەڕێژیكراو كە وەكوو شمشێری دامۆكلێس هەردەم هەڕەشە
لە بوونو مانەوەی نەتەوە ستەملێكراوەكانی ئێران دەكات.
رۆژنامەی
كوردستان ـ527
