د.قاسملوو، كەسایەتییەكی دێموكرات‌و شۆڕشگێڕێكی دەروەست
 

عارف نادری‌
دێموكراسی دۆخ‌و هەلومەجێكی بگۆڕە كە لە سەر كۆمەڵێك بنەما‌و فاكتەری گرێدراو یان سەربەخۆ بنیات نراوە كە یەك لەوانە بوونی كەسایەتیی دێموكراتە. چوونكە دێموكراسی وەكوو چەمك، رەوت ، فەرهەنگ‌و پرۆسەیەك تا هەنووكەش تەنیا چوارچێوە، شێواز‌و میكانیزمە كە دەتوانێ لە خزمەتی دەستەبەربوونی ئامانج‌و ئارمانجەكانی مرۆڤدا بێت. بۆیە یەك لە توخمە سەرەكیەكانی مسۆگەر بوون یان بگۆڕە سەربەخۆكانی بەدیهاتنی لەو خاڵە سەرەكیەدا خۆی دەبینێتەوە.
فاكتەرێك كە نەبوونی هاوتەریب لە گەڵ لەمپەرە ئابووری، سیاسی‌و كولتوورییەكان بە یەكێك لە هۆكارو بەربەستە گرینگەكانی تێپەڕ نەبوون لە پاشڤەڕۆیی‌و جێگر نەبوونی دێموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناڤیندا لە قەڵەم دەدرێت. چوونكە بڕوا‌و پێبەندی بە پرەنسیپە دێموكراتیكەكان پێوەندی بە بوونی تاكی دێموكراتەوە هەیە‌و لە نەبوونی دەروەستییەكی وەهادا بەها دێموكراتیكەكان دەرفەت‌و ئەگەری گەشە سەندنیان نابێت‌و ئاوڕیان لێنادرێتەوە.
كەسایەتیی دێموكراتیك دینامیزم‌و كاتالیزوَری جووڵەو بزێوی‌و جەوهەری دێموكراسی یەو تەنانەت هەبوون‌و لە ئارادابوونی یەكێك لە مەرجە پێویستیەكانی روودان وهاتنە ئارای گۆڕان‌و ئاڵوگۆڕ لە جڤاتی دێموكراتیكیشە.
ئەم چەمكە پێناسەی تاكێكە كە چالاكانە لە سیاسەتی بنیاتنەروكاری هەرەوەرزی‌و خۆبەخشانە وتێچووهەڵگر بەشداری دەكا ‏و رۆڵ دەگێرێت‌و لە‏ رەوتی دێموكراتیزاسیۆن ‏دا جگە لە باندۆردانان وتەشك بەخشین، حەز وتوانای ئاڵوگۆڕ ونوێبوونەوەو پێداچوونەوەی بە كردار وناخی خۆیشیدای هەیە‌و وەك ئەسلێك پێڕەو‌و كردەیی دەكات‌و تێدەكۆشێـت تا بنچینەكان‌و بەستێنەكانی هزرمەندی، لۆژیك، دلۆڤانی، خاوێنبوون لەنفرەت، چالاكمەندی، ئاوەزی گشتی وتوانای بەرهەمهێنان وئافراندن دەستەبەربكرێـت. لە دەروونناسیی كۆمەڵایەتیدا، " كەسایەتی دێموكراتیك ئەو جۆرە كەسایەتییەیە كە بەهرەداری بەشداریكردن لە ژیانی گشتیدا بێـت وژیانی سیاسی بە پانتای چالاكی نێوان كەسانی یەكسان بزانێ ولە دەسەڵاتسەپێنێ بە سەر كەسانی دیكەو شوێنكەوتنی كوێرانە لە خاوەنانی هێز دووری بكات".
لەبیاڤی سیاسەتدا،"هارۆڵد لاسوڵ" زانای بەناوبانگی ئەمریكی، وەكوو یەكەمین كەس باس لە چەمكی كەسایەتیی دێموكراتیك دەكات.ناوبراو كەسێـتی یان ئاكارو رەوشتی دێموكراتیك بە لە خۆگری چوار تایبەتمەندی دەزانێ : یەكەم، كراوەبوون‌و كۆمەڵایەتی بوون لە ئەنجامی پێوەندیی بەربڵاو لە گەڵ كەسانی دیكەدا ، دووهەم، لەسەرەوەدانانی بەها وپێویستیگەڵێك كە داخوازی كەسانێكی دیكەشە، سێهەم ، متمانە بە پاك سروشتیی مرۆڤەكان‌و متمانە بەخۆبوون، چوارەم، جێگربوونی ئەم سێ تایبەتمەندییە لە ناخود ئاگای تاكدا.
بە پێی پێناسەكانی سەرەوەترو تایبەتمەندییە ئاماژە پێكراوەكان، د. قاسملوو، نموونەی هەرە بەرچاوی كەسایەتیی دێموكراتە. ئەگەر دێموكراسی پانتای كرداری مرۆڤی دێموكرات بێ‌و مرۆڤی دێموكراتیش خاوەنی سەربەخۆیی تاكەكەسی وبوێر لە بڕیاردان ولێدوانی راشكاوانەدا بێت، قاسملوو ئەو كەسایەتییەیە كە لە رێگەی خۆ دۆزینەوەو خۆناسینەوە، ناسیارییەكی قووڵی لە بەهرە شاراوەو پەنگراوەكانی، پێگەیشتوویی تاكەكەسی، هزری دادپەروەرانە، لایەنە زەینی‌و سەرنموونەی كردارە سیاسی‌و میراتە فیكرییە دڵخوازەكانی پەیدا دەكات. بۆیە بەردەوام جەخت لە سەر ئەوە دەكاتەوە كە پەرەسەندنی ئەندیشەی دێموكراتیك مەرجی پێویستە، بەڵام مەرجی تەواو نیە‌و پێویستە كەئامووزشی دێموكراسی، ئامووزشی مەدەنی‌و ئامووزشی كردەوەی پشت بەستوو بە بەڵگە‌و لۆژیك‌و قەناعەت پێهێنان جێگر بكرێ‌و بەڕێوە ببردرێـت. لە سەر ئەم بنەمایە دەڵێـت :" كادری ئێمە هەموو وردە كارییەكانی تێكۆشانی رۆژانەی لە سەرەوەڕا بۆ دیاری ناكرێ، چوونكە ئینسانێكی موستەقیلە، دەبێ فیكر بكاتەوە، خەلاقییەت‌و لێوەشاوەیی خۆی وەگەڕ بخا‌و ئیبتكار بنوێنێ".
" سەربە خۆیی" ، " بیركردنەوە" ، " داهێنەری " ، " شایستەیی"‌و "ئیبتكار"، ئەو توخمە سەرەكیانەن كە جیاكەرەوەی سنووری نێوان مرۆڤی سەربەست‌و ئینسانی كۆیلەن.
توخمگەلێك كە بنەما‌و مەرجی پەروەردەی دێموكراتیك لە قوتابخانەی قاسملوودایە.
رێبازێك كە دادپەروەری‌و یەكسانیی كۆمەلایەتی ، واتە " سوسیالیزم" بە تەنیایی رەتدەكاتەوەو چەمكی " سوسیالیزمی دێموكراتیك" كە لەخۆگری دادپەروەربی كۆمەڵایەتی، دێموكراسی وئازادی بە شێوەی پێكەوەیی دێنێتە ئاراوە. ئەمەش پشت راستكەرەوەی ئەو راستییەیە كە بوونی كەسایەتی‌و چیەتیی دێموكراتیك هۆكاری سەرەكیی شكڵگرتنی پێكهاتەی دێموكراتیكە. بۆیە د.قاسملوو دەڵێ:" مەرجی سیاسی بۆ كادرێكی حیزبی بوونی سیمای دێموكراتە"‌و لە چوارچێوەی ستراكتۆری سیاسی‌و فەرهەنگی سیاسیی حیزبی دێموكراتدا، دێموكراسی بە شێوەی جەوهەری پیادە دەكات‌و مۆڵەتی ئەوە نادات كە بە هۆی هەلومەرجە تایبەتەكانی بەردەم حیزب‌و ئەگەری پاشاگەردانی‌و بشێویی كاتی، دێموكراسی وەكوو ئامانجێك بۆ دوارۆژ سەیر بكرێ، بەڵكوو دێموكراسی دەكاتە پرەنسیپ، كردار‌و باوەڕی رۆژانەی تاك‌و كۆمای شۆڕشگێڕ. بۆیە ئەڵێ:" نابێ بە تەحەكوم‌و دەستوەردان وتوند‌و تیژی‌و كوێخایانە رەفتار لە گەڵ ئۆرگانەكانی خوارەوەدا بكەین‌و لە گەڵ ئۆرگانی سەروەش نابێ رەفتارمان چاپلووسی وتەمەلوق‌و پێداهەڵگوتن بێ". لە بەرانبەریشدا، بایەخ بە عەقڵییەتی رەخنەگر، چاكسازیخواز‌و ئافرێنەر دەدات‌و دەڵێ:" لە حیزبێكی وەك ئێمەدا كە حیزبێكی دێموكراتە، جیاوازیی بۆچوون‌و نەزەر پێش بڕیار دان ئازادە". بۆ گەیشتن بەم كولتوورە‌و بنیاتنانی وەها سیستمێكی پەرەوەردەیی لە حیزبی دێموكراتدا، هەڵوێٍـست وكرداری سیاسی‌و كۆمەڵایەتیی قاسملوو دەرخەری ئەوەیە كە لە مەكتەب وروانگەی ئەوەوە كارامە‌و بەتواناكردنی تاك یان ئەندامانی حیزبی‌و رەخساندنی دەرفەتی یەكسان بۆ دەرخستنی بەهرەو نواندنی تواناكانیان گرینگیی تایبەتی خۆی هەیە‌و بە جێگەی كەسانی مۆرە، شوێنكەوتوو‌و فەرمانبەرانی بێ بیركردنەوە‌و لاساییكەرانی دۆگم‌و ژێردەستە، گرینگی بە كەسانی خاوەن هەڵوێست، خاوەنبیر، ئامیار‌و بڕیاردەر دەدات. ئەم شێوازی پەروەردەیە یارمەتیی ئەندام دەدات كە رێگای خۆی بدۆزێتەوەو، لایەنە بە هێز ولاوازەكانی خۆی بناسێت وتوانای بە تەنیا حەرەكەتكردنی ببێ‌و زاڤری خاوەنداری لە ئازادیی هەبێت. لە لایەكی دیكەوە، د.قاسملوو هەوڵی ئەوە دەدات كەزانین وناسینی دێموكراسی لە حاڵەتی تاكەكەسی دەربهێنێت‌و بە پێكهاتە، دامەزراوەو كردەیی بكات. چوونكە لەسەر ئەو بڕوایەدا بووە كە تێگەیشتن لە دێموكراسی وئازادی، وێرای پێگەیشتن، توانای ناسینی راستی، ئاگایی لە هەلومەرجی هەبوو‌و راستەقینە، واقعبینی، دادوەریی بێ لایەنانە‌و دروست‌و بەریبوون لە دیماگوژی ودەمارگرژی بەمرۆڤ دەبەخشێت. بۆیە"خراپترین دێموكراسی لە باشترین دیكتاتۆری پێی باشترە"‌و جەخت دەكاتەوە كە " دێموكرات لە بەستراوەیی بێزارە"‌و "دژی تاكڕەوی‌و بەكەمگرتنی هاوڕێیانی حیزبی بە گشتی‌و مرۆڤ بە تایبەتی یە"، " هەرچەشنە رەگەزپەرەستی‌و فاشیزم‌و مەزنی خوازییەك مەحكووم دەكا"‌و "دژی هەرچەشنە چەوسانەوەیەكی ئادەمیزاد بەدەستی ئادمیزادە". تەنانەت شەهید قاسملوو بۆ گشتاندنی فەرهەنگی دێموكراتیك‌و پەرەوەردەی كەسێتی دێموكراتیك كۆمەڵێك پێوەری دیكە دەستنیشان دەكات . بۆ نموونە دەڵێ:" حیزبی ئێمە ئیمانێكی قووڵی بە دێموكراسی‌و هاوژیانی دێموكراتی وپلورالیسمی سیاسی هەیە وپێمان وایە كە كوردستان دەبێ نموونەی ئەم چەشنە هاوژیانی یە بێ"، " تۆ ئەگەر دێموكرات بی دەبێ حەقی دیفاعی ئازاد بۆ هەموو كەس رەوا ببینی"‌و " ئێوە دەبێ مەیدان بدەن بەهەموو بیروبۆچوونی ئەگەریش موخالیفی ئێمە بێ‌و پێشی قەڵس نەبین، ئەوجار دەتوانین بڵێین دێموكراتین". هەروەها دەڵێ:" نابێ لە بیرمان بچێ كە ئەگەر هەنگاوێك بەرەو لە ژێر پێ نانی دێموكراسی بڕۆین، تازە بەرەو دێكتاتۆری رۆیشتووین وگەڕانەوە دژوارە".
لە سۆنگەیەكی دیكەوە، لە بواری كراوە بوون وكۆمەڵایەتی بوون، جگە لەنێو نەتەوەی خۆی ئەو پێوەندییە بەربڵاو‌و دۆستانانە كە وەكوو رایەڵەیەكی بەرین لە یەكتر تەنراون‌و بە دەیان دۆستی دیار‌و شیاوی بۆ نەتەوكەی دۆزیوەتەوە، نوێنگەی ئەوتایبەتمەندییەیە.
لە بواری بایەخدان بە بەها‌و پێداویستی وداخوازییەكانی كەسانی دەوروبەری، تەنیا ئاماژە بەوەی كە كاك دوكتور هەموو سامانی ماددی‌و مەعنەوی خۆیی تەرخانی بەختەوەریی نەتەوەكەی‌و دابینبوونی ماف‌و ئاسایشی ئەوان كرد، دەربڕی بنەمای فیكری‌و رێزگرتن لە ویست وئارمانجەكانی مرۆڤە. بێ گومان جیهانبینی قاسملوو لە سەر بنەمای پاك سروشتی مرۆڤ‌و متمانە بەخۆ‌و بە دەوروبەر بووە‌و بۆیە هەمیشە بەرانبەر بە هەڵەی مرۆڤەكان زۆر لێبووردەو دڵفراوان بووە‌و تەنانەت لە هەمبەر هەڵەكانی ئەوانیشدا هەستی بە بەرپرسایەتیەكی قووڵ كردووە‌و بەردەوام دەرفەتی قەرەبووكردنەوەی بۆیان رەخساندووە.
بە جۆرێ كە قاسملوویش وەكوو گاندی، بیرۆكەیەكی ئاوەهای هەیە كە :" ئێمە دەبێ لە گوناح نفرەتمان هەبێت نەك لە گوناهكار". ئەمەش وای لێكردبوو كە قاسملوو بەرانبەر بە دوژمنانیشی زۆر بە بەزەیی‌و دلۆڤان‌و غەمخۆر بێـت. چوونكە دوژمنایەتیی ئەوانی نەك بۆ خسڵەت وسروشتی ناپاكی ئەوان بەڵكوو بۆ نەزانی وهەڵخەڵەتاوی ئەوان دەگەڕاندەوە، كە بە جێگەی كوشتنیان، پێویستیان بە وریاكردنەەو زانیاری پێبەخشین هەیە. بۆیە جەخت دەكاتەوە كە :" دێموكرات، بەشەر دۆستە‌و بە دۆستایەتی نێوان ئینسانەكان بێ لە بەرچاوگرتنی رەگەز‌و مەزهەب ، بایەخێكی زۆر دەدا".
لەلایەكی دیكەوە، د. قاسملوو جگە لە خاوەنبوونی كەسێتییەكی دێموكرات، كەسایەتییەكی شۆڕِشیگێڕی دەرەوەستیش بووە. خسڵەتێك كە زۆر كەڕەت لە رۆژهەڵاتدا هاوكات لە یەك كەسدا كۆنەبووتەوە. شۆڕشگێڕی بە درێژایی مێژووی مرۆڤ خسڵەتێك بووە كە هەموو كەس ویستوویەتی بیداتە پاڵ خۆی‌و بەو ناوەوە پەسن بكرێ‌و نەیارانیشی بە دژە شۆڕش ناوەزد بكات. بۆیە شۆڕشگیِڕی لە خۆگری هەموو خسڵەتە چاكەكانی مرۆڤ : گیانبازی، فیداكاری، بوێری، راستبێژی، خۆنەویستی‌و خەڵك ویستی، پێشەنگ بوون‌و پێشمەرگەبوون لە پێناو بەختەوەری دەوروبەردایە. بەڵام حەقیقەت ئەوەیە كەمتر شۆڕشگێڕێك توانیویە هاوسەنگی‌و هاوتەریبیی نێوان شۆڕشگێڕی ودێموكراسی بپارێزێـت‌و وەكوو پرەنسیپی بنەڕەتی جەختی لە سەر بكات. بەڵام ئەمە بۆ د. قاسملوو ئەسڵ بوو، هەروەك گوتوویە:" بۆ ئەوە حیزبێكی سیاسی لە كوردستاندا سەركەوێ دەبێ هەم حێزبێكی دێموكرات وهەم حیزبێكی شۆڕشگێڕ بێ". ئەمەش دەرخەری ئەو راستیەیە كە شۆڕشگێڕ بوون بەر لە هەموو شتێك پێویستی بە شۆڕشێكی جەوهەری لە هزر وناخی مرۆڤ وكۆمای شۆڕشگێڕدا هەیە. هەر بۆیە " ئیریك فرۆم"، بیرمەند‌و دەروونناسی ناودار دەڵێ :" چەمكی كەسێـتیی شۆرشگێڕانە واتایەكی سیاسی ـ دەروونناسانەیە"، یان دەڵێ: " هۆكاری ئەوەی كە ئێمە ئیدی لە ئەشكەوتەكاندا ژیان ناكەین بۆ ئەوە دەگەڕێـتەوە كە لە كۆمەڵگا مرۆڤییەكاندا هەمیشە بە رادەی پێویست كەسایەتیی شۆڕشگێڕ ژیانیان كردووە". بە گوتەی ئاڵبرت شوایتزر زانای ئاڵمانی، شوڕشگێڕ " تاسەیەكی قووڵ‌، حەزێكی لە رادەبەردەر‌و ئەڤینێكی لە بنانە هاتووی بە ژیان هەیە". عەشق‌و خۆشەویستییەك كە دەبێتە هۆكاری ئەوەی كە ئەویندارانە لە پێناوی ژیاندا گیان بەخت بكات بەو مەرجەی كە مەرگی ئەو دابینكەری ژیانی كەسانی دەوروبەری بێـت. بۆیە بە پێچەوانەی ئەوانەی كە ئامادەن هەموو كەسێك بكوژن بۆگەیشتن بە ئامانجەكانیان، ئەم ئامادەیە گیان بدات لە پێناو دەستەبەربوونی ئامانجەكانی ئەویتردا. چوونكە لە روانگەی كەسێـتیی شۆڕشگێرەوە خووگرتن بە خۆشبژێوی، شتێكی جیاواز لەعەشق بە ژیانە. ئاسایی بوونی مەرگ ونەترسین لە مەرگ مەرجی بنەمایی شۆڕشگێڕ بوونە، بەڵام ئەمە قەت بە مانای مەرگ خۆشەویستی نیەو بەڵكوو بە واتای بەهادار بوونی ژیانە. هەروەك خودی شۆڕشگێڕانیش دوو گرووپ بوون: یەكەم، ئەوانەی كە ورەو وزە‌و هاندەریان بۆ شۆڕش عەشق بەرانبەر بە ژیان‌و ژیان خۆشەویستی بووەوە، دووهەم ئەوانەی كە تەنیا چەكیان رق‌و نفرەت وتۆڕەییان بووە.دەستەی یەكەم بیریان لەوەی كردۆتەوە كە دەبێ بنیاتی بنێن ودەستەی دووهەم، لەوەی كە دەبێ بیڕۆخێنن. قاسملوو لە ریزی ئەو كەسایەتیانەیە بوو كە جگە لەوەی كە دەیگووت لە گەڵ چ شتانێكدا دژایەتیی هەیە، پرۆژەی دڵخوازی خۆشی كە لە سەر بنەمایەكی دێموكراتیك بوو، ئاراستە وپێشكەش دەكرد‌و گرینگیی بەو شتانەی دەدا كە دەبێ بنیاتی بنێت وجێگری بكات، بە واتایەكی دیكە بۆ رەتكردنەوەی هەر شتێك دەبێ سەرەتا جێگرەوەو ئاڵترناتیڤەكەی بە شێوەیەكی روون وێنا‌و دەستنیشان بكەین. رێبازێك كە لەوێدا، بوونی دێموكراسی پاشەكشە بە دێكتاتۆری دەكا، شێوازی چاك، رەوتی نادروست دەسڕێتەوە‌و رووناكاییە كە دەتوانێ دڕدان لە تاریكیدا بكات. بۆیە كاك دوكتور ئەڵێ :" ئامانجی رەوا بە كەرەستە ومیكانیزمی ناڕەوا دەستەبەر نابێ‌و گاندیش دەڵێ:" توند وتیژی، توندوتیژی بەرهەم دێنێت‌و جەنگیش، جەنگ".
لە لایەكی دیكەوە، شۆڕِشگیِڕ خۆی لە بەستراوەیی بە دەسەڵاتی بنەماڵەیی، گرێدراوی بەهێزی باڵادەست، چینی تایبەت، عەشیرە‌و خزمایەتی دەرباز كردووە‌و ئەوەی وا هەیەتی بەرهەمی تێكۆشان وبەهرەكانی خۆیەتی. چوونكە "سەربەخۆیی"، "ئازادی"،"رەخنەگرتن"و "وەرگرتنی رەخنە"، هەوێنی كەسێـتیی شۆڕشگێڕانەیە. هۆكارگەلێك كە توانای "بیركردنەوە"و "بڕیاردان" بە تاك دەبەخشێت. بۆیە د.قاسملوو دەڵێـت:" هیچ نیعمەتێك لە جیهاندا لە ئازادی بەنرختر نیە. ئازادی كەرامەت‌و شەخسیەت دەدا بە ئینسان‌و رێگا نادا بكرێ بەمۆرە". هەروەها یەكێكی دیكە لە تایبەتمەندییەكانی كەسایەتیی شۆڕٍشگێڕ زاڤر وتوانای "نا" گوتنە، واتە كەسێك كە دەتوانێ خاوەنداری لە راستی بكات وراستیەكان بڵێتەوە. بۆ نموونە لێرەدا جگە لە كاك دوكتور، شەهید شەرەفكەندی، نموونەی هەرە بەرچاوی ئەو جۆرە كەسایەتیەیە. لە لایەكی دیكەوە ئێمە دەزانین كە دەسەڵات هیچ كاتێك بۆ شەهید قاسملوو، سپیتایی‌و پیرۆز نەبووە. بۆیە هەرگیز دەسەڵات جێگای حەقیقەت وئیخلاقی لە لای دوكتور قاسملوو نەگرتوەتەوە، چونكە ئامانجی ئەو نەك گەیشتن بە دەسەڵات‌و دەسەڵاتداریی خۆی، بەڵكوو سەرەوەریی نەتەوەیی ولابردنی سەرەڕۆیی بووە. گاندی، ماندلا‌و چگڤارا‌و ... لەو جۆرە كەسایەتیانەن.
بێگومان دادپەروەری‌و لۆژیك لە هەر كار‌و رەوتێكدا ئەوەیە كە گەورەیی هەر كەسێك بە رادەی بەها‌و نرخێك بێـت كە داویە‌و ئامادەیە تەرخانی بكات. بۆیە بەخشینی سەروماڵ لە پێناو مسۆگەربوونی ئامانجدا خسڵەتێكی سەرەكیی شۆڕشگێڕە. كاك دوكتور قاسملوو لەمبارەوە دەڵێت:" ئەوەی بۆ شۆڕشگیِڕێك گرینگە ئەوەیە كە نابێ هیچكات شەرمەزاری ویژدانی خۆی بێ‌و دەبێ هەردەم بتوانێ ئیددیعا بكا كە ئەوەندەی بۆی كراوە‌و لە دەستی هاتووە، لە پێناوی شۆڕش، ئازادی ورزگاریی نیشتمانەكەی دا كردوویەتی".
بە لە بەرچاو گرتنی ئەم كۆمەڵە فاكتەرەو هەروەها سەرنجدانی ئاوێنەی ژیان وخەباتی كاك دوكتور‌و سەرجەم كردار‌و هەڵویست وبڕیارەكانی، هەموو كەس‌و لایەنێك بەو قەناعەت وتێگەیشتنە دەگات كە د. قاسملوو، وێنە‌و سەرنموونەی راستەقینەی كەسایەتییەكی شۆڕِشگێڕی دێموكراتە.