هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

کەمایەتیە نەتەوەییەکان‌و بەشداریی کاریگەریان لە پرۆسەی سیاسیدا

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

lajani_-_kamayati_2 لەو وڵاتانەدا کە نەتەوە‌و پەیرەوانی دین‌و مەزهەبە جۆراوجۆرەکان پێکەوە لە چوارچێوەی سیستەمێکی سیاسی دەوڵەتیدا دەژین، دەوڵەتی ناوەندی پێویستە هەموو سازوکارێکی پێویست بۆ خوڵقاندنی دەرفەتی لەبار بە مەبەستی بەشدارکردنی چالاکانەی کەمایەتیەکان لە پرۆسەی سیاسی وڵاتدا بگرێتە پێش.

 مەنشوری رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان، دەوڵەتەکانی ئەندامی ئەو رێکخراوە بۆ بەڕیوەبردنی ئەو پەیماننامانەی کە رێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکان بۆ پاراستنی مافی مرۆڤ‌و دەستەبەرکردنی مافی کەمایەتیە نەتەوەیی‌و ئاینی‌و مەزهەبی‌و زمانیەکان پەسندی کردوون، بەرعۆدە دەکا. لەوەش زیاتر ئەرکیان دەخاتە سەر شان تا بۆ پیادەکردنی ئەو پەیماننامانە لە ئاستی دونیادا، هاوکاری وڵاتانی دیکەو کۆمەڵگای نێونەتەوەی بکەن.

ئەوە بەومانایە کە بێجگە لەو قانوونانەی کە لە ئاستی هەر وڵاتێکدا دەوڵەت بە حوکمی ئەندام بوونی لە ڕێکخراوی نەتەوەیەکگرتوەکاندا دەبێ بۆ پاراستنی مافی کەمایەتیەکان بەرێوەیان بەرێ، قانوونی نێودەوڵەتیش گەلێک کۆنڤانسیۆنی جۆراوجۆری بۆ پاراستنی مافی کەمایەتیەکان‌و دابینکردنی هەلومەرجی لەبار بۆ بەشداربوونی ئەوان لە کارووباری سیاسیی وڵاتەکانیان دا وەبەرچاوگرتوون کە دەوڵەتەکان پێویستە لە سیاسەتگوزاری خۆیاندا بەرانبەر بە کەمایەتیەکان وەبەرچاویان بگرن.

کۆنڤانسێۆنەکانی رێکخراوی نەتوەیەکگرتوەکان بۆ مافە مەدەنی‌و سیاسی ئابووری‌و کۆمەڵایەتی‌و کولتووریەکان، رێوشوێنە گشتیە پێویستەکان بۆ بردنەپێشی وەها سیاسەتێک بۆ دەوڵەتەکان دەستنیشان دەکەن. جیا لەوان هەر وەک وتمان لە ئاستی نێونەتەوەیی‌و ناوچەییشدا، ژمارەیەکی زۆر قانوون‌و یاسایی تایبەت بە پاراستنی کەمایەتیەکان لەلایەن ئۆرگانە نێوەنەتەوەیی‌و ناوچەییە سەڵاحیەتدارەکانەوە پەسندکراون کە ئیعتیباری قەزایی‌و قانوونیان هەیە.

کەواتە لە دونیای ئەم سەردەمەدا، ئیدی دەوڵەتەکان ناتوانن وەک ڕابردوو بە کەیفی خۆیان بجوڵێنەوە‌و لە پشتی پرنسیپی سەربەخۆی‌و حاکمیەتی میللی‌و نیشتیمانی، سیاسەتی بێ عەداڵەتی‌و هەڵاواردن‌و تەبعیز دەرحەق بە کەمایەتیەکان بەرێوەبەرن.

یەکێک لەو ئەسڵانە کە قانوونی نێونەتەوەیی بۆ بەشدارکردنی کەمایەتیەکان لە پرۆسەی سیاسی وڵاتەکانیاندا پێی لەسەردادەگرێ، بریتیە لە پرنسیپی ئامادەکردنی هەلومەرجی لەبار بۆ بەشداری کاریگەر‌و چالاکانەی ئەوان لە پرۆسەی سیاسیدا.

بەگوێرەی ئەو ئەسڵە، کۆمەڵگای نێونەتەوەیی‌و قانوونی نێودەوڵەتی حوکم دەکەن کە دەوڵەتەکان بێجگە لەو رێوشوێنە جۆراوجۆرانەی کە بەشوێوەیەکی گشتی بۆ بەشداری هاووڵاتیان لە پرۆسەی سیاسیدا پیادەیان دەکەن، پێویستە هەندێک سازوکار‌و بەرنامەو پلان‌و سیاسەتی تایبەتی دیکەش بگرنەپێش کە رێگا بۆ بەشداریی چالاکانەی کەمایەتیەکان لە پرۆسەی سیاسیدا خۆشبکەن. جەوهەری ئەو کارە بریتیە لە بەرێوەبردنی سیاسەتی هەڵسوکەوتکردنی تایبەتی‌و موسبەت بەرانبەر بە کەمایەتیەکان واتە( affirmative action) یا ئەوەی مامۆستا گۆران گوتەنی برا عەرەبە چاوڕەشەکانمان پێی دەڵێن (الإجراءات الإيجابية).

ئەو هەڵسوکەوتکردنە پۆزەتیڤ‌و تایبەتیە لە کردەوەدا دەتوانێ فۆرمی جۆراوجۆر بە خۆیەوە بگرێ. وەک دۆزینەوەی چارەسەری بۆ کێشەی کەمایەتیەکان، ئەوە کە کەمایەتیە کان ئۆتۆنۆمی یان بدرێتێ، یا لە ناوچەکانی شوێنی دانیشتنی خۆیاندا دەستەڵاتی ئیداری‌و خۆبەرێوەبەری خۆیان پێ بدرێ، یا دامەزراوی ساسی‌و کۆمەڵایەتی‌و فەرهەنگی‌و کولتووری‌و مێدیایی کۆمەڵایەتی‌و تەندروستی تایبەت بۆخۆیان بۆ درووست بکرێ کە ئەوان بە هی خۆیانی بزانن‌و ئەو دامەزراوانەش لە کردەوەدا دیفاع لە ماف‌و ئازادیەکانی ئەو کەمایەتیانە بکەن. یانی پێویستە ئەو مافە بە کەمایەتیەکان بدرێ کە هەندێک ئەنستیتۆ‌و موئەسەساتی تایبەت بە خۆیان درووستکەن کە لە کردەوەدا نوێنەرایەتی ئەوان بکەن. ( special representation righes )

 واتە هەندێک ئۆرگانی تایبەت بەخۆیان درووستکەن کە لە بەرانبەر دەستەڵاتی ناوەندی‌و ئەو زۆرایەتیەدا کە دەستەڵاتی لە بە دەستەوەیە، بیان پارێزن‌و قازانج‌و بەرژەوەندیەکانی ئەوان بەرنە پێش. ئەوەش دەکرێ بە شكلێ پاڕلەمانی ناوچەیی، حیزب‌و رێکخراوی سیاسی‌و فڕاکسیۆنی سیاسی تایبەت بە خۆ، حکومەتی ناوچەیی، فیدڕالیزەکردنی وڵات، دیسانتڕالیزەکردنی دەستەڵاتی حکومەتی‌و پێکهێنانی ئۆرگان‌و موئەسەساتی جۆراوجۆر بۆ پیادەکردنی حاکمیەتی شەراکەتی لە ئاستی سەرانسەریدا، خۆی نیشانبدا.

ئەو ڕوانگە تازەیە ئاڵۆگۆڕی بەرچاوی بە سەر ئەو لێکدانەوە لیبڕالیەدا هێنا کە پێشتر لە قانوونی نێودەوڵەتیدا بۆ مەسەلەی کەمایەتیەکان دەکرا‌و دوای شەری دووهەمی جیهانی برەوی پەیدا کردبوو. لێکدانەوەیەک کە دەیگووت دەوڵەت پێویستە هەلومەرجێک پێک بێنێ تا هەموو هاووڵاتیان، بێ وەبەرچاوگرتنی هیچ جیاوازیەک، بتوانن وەک یەک لە پرۆسەی سیاسیدا بەشداری بکەن. واتە یەک سیاسەت political equality

بەرانبەر بە هەموو هاووڵاتیان بێ هەڵاواردن بەڕیوەبەرێ.

lajani_-_kamayati_3 ئێمە کوردەکان ئەوەشمان پێ ڕەوانەبینراوە‌و وەک هاووڵاتی دەرەجە سێ‌و چوار سەیرمان کراوە. کاتێک دووکتۆر قاسملوو لە دیدار لە گەڵ خومەینی دا، پێی دەڵێ ئێمە کوردەکانی ئێڕان چاوەڕوانین دەوڵەتی مەرکەزی داخوازەکانی خەڵکی کوردستان وەبەرچاو بگرن، لەوەڵامدا خومەینی دەڵێ هەموو موسوڵمانین. بەڵام وەک موسوسوڵمانیش ڕەفتارمان دەگەڵ نەکرا. دواتر هەر ئەو خومەینیە جیهاد بە دژی خەڵکی کوردستان ڕاگەیاند.

 بەوجۆرە لە دەیەی ئاخری قەرنی ڕابردوودا، پاش ڕووخانی سیستەمی سۆسیالیزمی مەوجود‌و سەرهەڵدانی کێشەی کەمایەتیەکان لە ئورووپاو وڵاتانی سۆسیالیستی پێشوودا، بەتایبەت دوای کارەساتەکانی باڵکان‌و کۆنگۆ‌و ئاسیای نێوەڕاست، هەروەها بەهۆی تووندتر بوونی کێشەی نەتەوەیی‌و بڵێسەداربوونی خەباتی گەلانی ژێر چەپۆکە‌و یەک لەوان نەتەوەی کورد لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، مەسەلەی گەل‌و نەتەوە بندەستەکان‌و کەمایەتیەکان لە ئاستی نێودەوڵەتیدا بوو بەمەسەلەی هەرە سەرەکی.

فۆکۆیاما فەیلەسوفی باناوبانگی هاوچەرخ, بە هەڵسەنگاندنی ئەو دیاردەیە وتی ئیدی لەمەو بەدوا کێشەی ئەسڵی ، کێشەی نێوان فەرهەنگەکان، کولتوورەکان، تەمەدوونەکان‌و نەتەوەو کەمایەتیە جیاجیاکان لە گەڵ یەکتر دەبێت . شەهید دووکتۆر سەعید لە ڕاپۆرتی خۆی بۆ کۆنگرەی ٩ی حیزبدا، بە خۆش بینیەوە دەڕوانێتە ئەو وەزعە تازە نێونەتەوەییە. لەوەش زیاتر وەک شانسێکی تازە کە بۆ خەباتی ئازادیخوازانەی نەتەوەی کورد هاتۆتەپێش، لە سیاسەتگوزاری بزووتنەوەی کوردا، حیسابی بۆ دەکاتەوە.

 بەو شێوە لە ئاکامی ئەو وەزعەدا، مەسەلەی مافی کەمایەتیەکان لە قانوونی نێونەتەوەییدا بوو بە مەسەلەیەکی ئاکتوێڵ‌و لێکدانەوەی قوڵتر‌و دەوڵەمەندتری بۆ کرا.

 ئەو تێزەی کەدەڵێ دەوڵەت دەبێ یەک سیاسەت بەرانبەر هەموو هاووڵاتیان بێ جیاوازی بەرێوەبەرێ تا دەرفەت‌و شانسی وەک یەکیان بۆ بەشداری لەکارووباری سیاسیدا بۆ پێکبێنێ، لە وڵاتە فرە کولتووری‌و فرەفەرهەنگیەکاندا، لە کردوەدا نەک هەر بە بن بەست گەیشت، بەڵکوو کارەساتی ئینسانی گەورەشی لێکەوتەوە.

 ئەو سیاسەتە تەعبیرێکی بەرتەسک بوو کە لە پرنسیپی سیاسەتی وەک یەک political equality یا یەک جۆرە سیاسەت دەکرا. لەو پرینسیپەدا، دەوڵەت بە مەبەستی دابینکردنی مافی وەک یەک بۆ هاووڵاتیان بۆ بەشداری لە پرۆسەی سیاسیدا یەک سیاسەتی ڕەسمی‌و دەوڵەتیی دەباتەپێش. بەڵام ئەزموونە میژوویەکان دەریدەخەن کە لە کردەوەدا زۆرایەتی دەستەڵاتدار کە دەوڵەتی بە دەستەوەیە، هەمیشە تەبعیزی بە دژێ کەمایەتیەکان بەرێوەبردوە.

 دواتر ئەو پرنسیپە خوێندنەوە‌و تەفسیر قوڵتری بۆکرا. شانسی وەک یەک‌و equality of opportunity هەروەها ئاکامی وەک یەک equality of outcome بوون بە جەوهەری ئەو تێگەیشتنە نوێە. لەوەش زیاتر ئەو تێگەیشتنە نوێە ئەو سیاسەتە تایبەتیانەش دەگرێتەوە کە بۆ بە هێزکردن‌و ڕاهێزان‌و ئێمپاوەرمێنتدان بە کە مایەتیەکان دەبێ وەبەرچاو بگیردرێن.

 یانی نێوەرۆکی سیاسەتی وەک یەک هەم شانسی وەک یەک‌و هەم ئاکامی وەک یەک دەگرێتەوە‌و هەم ئەو سیاسەتە تایبەتیانەش دەگرێتەوە کە وەزعی تایبەتیی کەمایەتیەکان بە حیساب دێنی.

ئەوەی تایبەتیە بە ئێمەی کورد لە هەموو پارچەکانی کوردستان ئەوەیە کە هیچ کات هەستمان نەکردوە کە شانسی وەک یەکمان لە گەڵ کەسانی سەربەنەتەوەی دەستەڵاتدار هەبێ تا بتوانین بە ئەندازەی ئەوان لە کێکەکە بۆ خۆمان هەڵگرین.

لەتەعبیری مۆدێڕنی ئەو پرنسیپەدا، کە دوای ساڵانی ١٩٩٠، بۆتە کۆڵەکەیەکی دیکەی ئەو سیاسەتە کە دەوڵەت دەبێ بەرانبەر کەمایەتیەکان ڕەچاوی بکا، مافە کولتووری‌و فەرهەنگی‌و سیاسی‌و مەدەنیەکانی کەمایەتیەکان، وەک فاکتۆرێکی پڕبایەخ دەژمێردرێن. یانی دەوڵەت بۆ ئەوەی شانس‌و دەرفەتی وەک یەک بۆ بەشدارکردنی هەموو هاووڵاتیان لە پرۆسەی سیاسیدا پێکبێنێ، پێویستە هەر لەسەرەتاوە بە ڕەچاوکردنی ئەو جیاوازیانەوە دەست پێبکا کە لە نێوان هاووڵاتیاندا هەن. واتە ئەو جیاوازیانە ببینێ کە کەمایەتیە میللی‌و ئاینی‌و مەزهەبی‌و فەرهەنگیەکان لە زۆرایەتی فەرمانڕەوا‌و دەستەڵاتدار جیادەکەنەوە‌و رێز لەو جیاوازیانە بگرێ‌و دەرفەتی گوڵ کردن‌و گەشەکردنیان بۆ درووستکا.

لێرەدایە کە فاکتۆری هەویەت‌و ناسنامەی نەتەوەیی‌و فەرهەنگی‌و کولتووری‌و مەزهەبی‌و ئیتنیکی، وەک پاڕامیترێکی جدی لە سەر ڕەوتی چۆنیەتی چوونەپێشی پڕۆسەی سیاسیدا، خۆیان نیشان دەدەن. واتە پەیڕەوانی کەمایەتیە نەتەوەییەکان تەنیا کاتێک دەتوانن بەشداری کاریگەر لە پڕۆسەی سیاسیدا بکەن کە ناسنامەو کولتوورو فەرهەنگی تایبەتی خۆیان بۆ بەڕەسمی بناسرێ‌و لەو کۆنتێکستەوە لە پرۆسەی سیاسیدا بەشداربن كە ناسنامەی نەتەوەیی‌و کولتوری خۆیان پێ رەوادەبینێ.

بەو جۆرە بۆمان دەردەکەوێ کە کەمایەتیە نەتەوەییەکان لە ئێرانی ئەمڕۆدا، ناتوانن بە شێوەیەکی ئاسایی لە پڕۆسە ی سیاسی وڵاتدا بەشداری بکەن. چوونکە بەشداری ئەوان لە پرۆسەی ئاسایی سیاسیدا هیچ کاریگەریەکی جیدی لەسەر وەزعی سیاسی وڵات‌و چارەنوسی خۆیان نابێت. لە لایەک کۆماری ئیسلامی سیستەمێکی مەزهەبی وغەیرە دێموکڕاتیکە. لە لایەکی دیکەش ناتوانێ‌و لە ماهیەتی دا نیە سیاسەتێکی وەک یەک بەرانبەر هەموو هاووڵاتیان بەرێوەبەرێ تا دەرفەت‌و شانسی وەک یەکیان بۆ تەئسیر گوزاری بداتێ. لە ئاکامدا لە ئاستە جۆراوجۆرەکاندا سیاسەتی تەبعیزو هەڵاواردن بەرانبەر کەمایەتیە میللی‌و مەزهەبی‌و ئاینی‌و جنسیەکان بەرێوەدەبات. ئەوە شتێکە ئێمە خەڵکی کوردستان بە ئێسک‌و پێستەوە هەستی پێدەکەین. لە لایەکی دیکەشەوە چونکە دەوڵەتی ناوەندیی هیچ سازوکارێکی تایبەتی بۆ چارەسەری کێشەی نەتەوە بندەستەکان نیە‌و رێگاش نادات ئەوان بۆ بردنەپێشی داخوازی‌و قازانجەکانی خۆیان، دامەزراو‌و موئەسەساتی تایبەت بەخۆیان هەبێت، کەمایەتیەکان ناتوانن بەشداریی کاریگەر لە پڕۆسەی سیاسی وڵاتدا بکەن. بۆیە بەشداری ئێمەی خەڵکی کوردستان لە هەڵبژارنەکاندا، شوێنەوارێکی بەرچاوی لە سەر پڕۆسەی سیاسی نابێت.

لە ئێراندا لەلایەک سیاسەتێکی وەک یەکی دەوڵەتیی بەرامبەر هاووڵاتیان بەرێوەناچێ. دەرفەت‌و شانسی وەک یەک نادرێتە کەمایەتیەکان. لە لایەکی دیکەشەوە بە تووندی تەبعیزیان پێ ڕەوادەبینرێ. لەوەش زیاتر هیچ دامەرزاو‌و موئەسەساتێکی تایبەت بەخۆیان بۆ لەبەرچاوناگیرێ تا بتوانن بە شێوەیەکی چالاکانەو کاریگەر لە ڕێگای ئەوانەوە تەئسیر لەسەر پڕۆسەی سیاسی دانێن. کاتێکیش ئیعترازو نارەزایەتی خۆیان بەرانبەر ئەو باروودۆخە دەردەبڕن، لە گەڵ سەرکوت‌و زەبروزەنگی دەوڵەتیی بەرەو روودەبن. بۆیە لە هەلومەرجێکی ئاوادا وەزعەکە شکڵێکی دیکە بەخۆوە دەگرێ.

لە هەلومەرجێکی ئاوادا نەتەوە بن دەستەکان ناچارن بۆ بردنە پێشی ویست‌و داخوازەکانی خۆیان رێگای شۆڕش‌و خەباتی سەخت‌و تەنانەت خوێناویش بگرنە پێش. خەبات‌و بەربەرەکانی سەخت‌و خوێناوی سێ دەیەی رابردووی خەڵکی کوردستانی ئێران بۆ دیفاع لە مان‌و مەوجودیەتی ناسنامەی نەتەوەیی خۆی دەبێ لەو پێرسپێکتیڤەوە تەماشابکرێ. لەخۆڕا نەبوو دوکتۆر قاسملووی شەهید دەیگووت دیفاع‌و بەربەرەکانی‌و خەباتی چەکدارانەی گەلی ئێمە لووتکەی هەرەبەرزی خەباتی سیاسی‌و بەشداربوونە لە پڕۆسەی سیاسیدا.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 907
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy