هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

نەورۆز و مێژوو ی کلتوری چوارشەممە سوری و سێزدە بەدەر

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

dllshad_-_tondotiji_3هەر لە دەمی ئافراندنی ئادەمیزادەوە، مەشی و مەشیانە هەر قۆناغ و سەردەمێک کە تەیان کردوە و گەیشتونەتە چاخێکی نوێتر و درکیان بە مەعریفەیەکی نوێتر و گونجاتر کردوە، خۆشحاڵبون بەم پێیە خۆشبەختی و هەستى سەرکەوتن لای ئینسان شتێکە سروشتی و خۆرسکە، گۆڕانی‌ سیستمی مانەوە لە کێو و ئەشکەوتەکانەوە بۆ شاخ و گوند و شارستانیەت گەورەترین گۆرانی ئیجابی ژیانی ئینسانە .

گەڕان بەشووێن ئاسک و کەروێشک و دۆزینەوەی شوێن و کونی ژیان و مانەوەیان و زانین و گەران بەشوێن کات و ساتی هاتن و چون و نانەوەی بۆسە وای کرد بۆ زەمانێک کە مرؤظ دەچێتە گوند و ژیانێکی مۆدێرن پێکەهێنێ فێرببێ هەمان شت بۆ چاندن و دروێنە و هەڵگرتنی گەنمەکەی بکات، دەبو جوتیار و ڕەزبەر بزانێ کەی وەرزی سەرمایە و کەی گەرما دێ و چ کاتێ باشە بۆ چاندن و لە چ وەختێکا دروێنە ئەکا و چۆن و بۆ مودەتی چەند ئەتوانێ کەڵک لە بەروبومەکەی وەرگرێ؟

 

palani_-_newroz_2


هەمو ئەمانە هۆکارگەلێکی سەرەکین بۆ دۆزینەوە و دروستبونی رۆژمێر، گەلانی کۆن بەپشت بەستن بە پلەی گەرمی و هاتن و چونی وەرزەکان توانیان رۆژمێرێکی سەرەتای بۆخۆیان دارێژن کەدواتر بوە هەوێنی دەیان رۆژمێر و کاتژمێری جیاواز، بەرەبابی ئێمە زەردەشتیبون و زەردەشتیەکانیش گرنگترین خەسڵەتیان جەژن و بۆنە ئاینیەکانە ( زەردەشتیەکان کە بە پێشەنگی جیهان بهینی و دامەزرینەری ڕۆژمێر دائەنرێن چونکە هەر لە هەمان بەرەبابن کە چەرمۆ و ماد و ئەربیل و زاگرۆسیان ئاوەدانکردۆتەوە) .

ئەمرۆ لە سەرانسەری خاکی مییای جاران بە گشت پێکهاتەکانیوە یادی کۆمەڵێک لەو جەژن و بۆنانە دەکرێنەوە کە میراتی ئەژداد زاگرۆسیەکانە، دیارە زەردەشت لە ڕەچەلەکی زاگرۆسیەکانە کە ئەمرۆ بە کورد دەناسرێنەوە، جەژنەکان لە کۆندا چەند جۆربون، جەژنە مانگانەکان، جەژنە وەرزیەکان، جەژنە ساڵانەکان . بەنیسبەت جەژنی "نەورۆز"ەوە هەم جەژنێکی وەرزیە هەم سالانەیە، سفربونەوەی ساڵە، گۆرانی وەرزیە لە زستانەوە بۆ بەهار، بەپێی دەستوری کۆن تەنها دوو وەرز هەبون کە تا ئیستاس کورد هەر یادیەکاتەوە ( گەرمیان و کوێستان - وەرزێک لەبری دوو وەرز، واتا تەنها فەسڵی زستان و بەهار هەبون)، نەورۆز نەک تەنها جەژنێکی کشتوکاڵ و ساڵانەیە، بەڵکو ڕیکەوتی دەیان بۆنە و میراتی ترە، لەوانە یادی لەدایک بونی پێغەمبەر و فەیلەسوفی کورد ( زەردەشت)ە .

رۆژی سروشمەند بونی زەردەشتە لەلایەن ئاهورامەزداوە و دیاری کردنیەتی وەک پێغەمبەر، یادی دامەزراندنی شاهەنشای مادە، یادی زاڵبونی چەوساوەکانە بەسەر زۆردەست و داگیرکەرانا .... بەلام لەهەمان کاتدا بەلای ئێرانیەکانەوە نەورۆز کۆمەڵێ ڕەهەندی جیاوازی تری هەیە و بەجۆرێک لەجۆرەکان دەیانەوێت نەورۆزیش وەک ئاڤیستا و مەزدیەسنا و زەردەشت بە پارسی بکەن، دەڵین نەورۆز لە پێشدادیەکانەوە سەری هەڵداوە، ئەودەم جەمشید تەختێک لە زێڕ دروستەکات و بەو تەختە لە دەماوەندەوە گەیشتۆتە بابل و لەتەک ناوی خۆی (جەم) پاشگری (شید)یان پێبەخشی کەدەکاتە پاشای ڕوناکی ،مەرجەعەکانی شیعە پێیان وایە هەر لە نەورۆزدابوە کە ئیمامی عەلی دیاری کراوە بۆ خەلافەت و هەر لە نەورۆزیشدا بۆتە شوێنگرەوە .

هەروەها ڕۆژی قبول کردنی مەزدیەسنایە لەلایەن گوشتاسبەوە . بەهەر حاڵ نەورۆز بەلای ئێمەوە دورو نزیک پەیوەندی بە پێشدادیەکانەوە نیە، نەو قەومە تاسەر ئیسقان مێژو و شارستانیەتیان پڕی لە خورافە و نەزانیە، ناکرێ نەورۆز و ئاگر و ئاهورا بۆ سەردەمێکی شومی وەک پێشدادی بگەرێتەوە . نەورۆز زێدە موبارەکە بەنیسبەت نەژادی ئێمەوە، بەڕەچاو کردنی هەمو کلتور و تێکستە پیرۆزەکانی سەرزەمینی ئاری دەرەکەوێ کە ئاگر هەر لە دێر زەمانەوە قودسیەتێکی تایبەتی هەبوە، لەم جەژنەیا(نەورۆز) دەبێ ڕەچاوی ئاگر کردنەوە بکرێ بەوەی دەبێ ئاگر بە داری قەزوان یان بەڕوو یان سنەوبەر بکرێتەوە ئەويش چۆن دارێک؟، ئەوانەی وا وشک و ڕزیون نەک دارێک کە سەرەتای شینبون و نما کردنیەتی . ناشبێ ئاگرەکە دوکەڵی هەبێ و هەوا پیسکات، کەوابێ سوتاندنی تایە و شتی تر، تا ئێسقان دژی بنەما فەلسەفیەکانی ئەشو زەردەشتە. نە نەورۆز بێ ئاگرەبێ نە هەمو ئاگرێ پێی ئەوترێ نەورۆز …

لە کلتوری زەردەشتیەکاندا لە هەر ساڵێکا ١٢ جەژن هەیە، بەوپێیەی ١٢ مانگ هەبون و هەر مانگێکیش ٣٠ ڕۆژبوە و هەر دوانزە مانگەکە لەگەڵ هەر سی رۆژەکەدا ناوی تایبەت بە خۆیان هەبوە و لە هەر مانگێکا رۆژێک هەیە ناوی رۆژ و ناوی مانگەکە بەریەک دەکەون(چونکەیەک ئەبن)وەکو (فەروردینگان –ئەمردادگان – شەهریوەرگان ...) لەم ڕۆژەیا وەک بۆنەیەکی دینی چاوی لێەکارا، خێزانەکان لەناو خۆی خۆیاندا یادیان دەکردەوە و ڕێزیان لەو فریشە و ئێزیدەیە دەگرت کە ئەو مانگ و ڕۆژەی بە ناوەوە نراوە، سپێدەی جەژن دەچونە ئاتەشگا و سەوزە و میوەجاتیان دەبرد و یەسنایان لەسەر دەخویند و نوێژیان دەکرد و دواتر پێکەوە لەو میوە و سەوزەواتەیان دەخوارد، ئەمە کتومت وەک مەولودی مسوڵمانان وایە و سەرەرای ئەوەش زۆری جەژنەکان دەرفەتی زیاتر بۆ مەزدیەسناکان دەرەخسێنی تا رق و دوبەرەکی و ئاژاوە لەنێوانیاندا نەمێنێ و گەرن ئازادی لەیەکتر کەن، لە سەروبەدنی جەژنەکاندا نەورۆز پێشەنگی هەمویانە چونکە هەم جەژنێکی نەتەوەییە هەم مناسەبەیەکی دینیە، بۆ ئەمرۆی ئێمە کە زۆرینەی خەڵکی کوردستان مسوڵمانن چی دی جەژنێکی ئاینی نیە تەنها نیشتیمانیە، بەلام لەگەل ئەوەشا نەورۆز هێشتا هەر قودسیەت و پیرۆزی خۆی لەدەست نەداوە و تاکە سیمایە کە نەوەی ماد و دیاکۆی پێئەناسرێتەوە لەهەر کوێی دنیادابێ بەتایبەتی ئاگر کردنەوە، کۆتا مانگی ساڵنامەی کوردی ( ڕەشەمێ)یە کە دەکاتە ( ٢٠ شوبات – ٢٠ ئازار)ی زاینی و (ئەسفند)ی هەتاوی، لە کۆتا چوار شەممەی ئەم مانگەدا لە ئێوارەکەیدا خەڵکی کۆدەبنەوە و ئاگر ئەکەنەوە و بەسەریا بازەدەن و دوعای ساڵیکی پڕ لە داهات و خێر و خۆشی بۆیەکتر ئەکەن .

تا ئێستاش چووار شەممە سوری لە زۆر ناوچەی کوردستان یاد دەکرێتەوە و بۆتە کلتورێکی پیرۆز و دێرینی باوباپیرانمان، دەوترێ لەزەمانی کۆندا خەڵکی لە ئێوارەی رۆژی سیشەمەوە بە ساڵی نوێیان هەژمارەکرد واتە لەبەیانیەوە تا نیوەرۆ ساڵی کۆن و لە نیوەرۆشەوە تا شەو و رۆژانی دواتر بە ساڵی تازە حساب کرێ، دەکرێ بوترێ لای بەشێکی خەڵکی ئایریان لە نیوەرۆی سێشەمەوە سەری ساڵی نوێ دەست پێدەکات و رۆژی دواتر(چووار شەممە) یەکەم رۆژی ساڵی نوێیە، چوارشەمە سوری لە زەمانی زەردەشتدا نەبوە دوای شەهیدبونی گۆڕاوە بۆ سور ( سوور بەمانی جەژن و شادی و گردبونەوە ). لە ڕاستیا زەردەشت رۆژێک پێش ساڵ گۆڕین یادی خودای دەکرد و سوپاس و ستایشیەکرد لەڕێی یەسناکانیەوە و ئاگری دەکردەوە، لەم سەردەمەدا چەند ڕۆژ پێش چوارشەممە سوری و سیازدە بەدەر هەر ماڵێک ئامادەسازی بۆ هاتنی ساڵی نوێ دەکرێت، کە رۆژێک دوای چوارشەمە سوری دەست پێدەکات و ماوەی ١٣ ڕۆژبەردەوامەبێ .

ئامادەکاریەکان لەناوچەیەکەوە بۆ ناوچەیەکی تر دەگۆڕێ بەلآم لە زۆرینەی ناوچەکانی کوردستاندا دەستورێکی هاوبەش هەیە کەهەموان پەیڕەوی لێدەکەن و بەم جۆرەیە، بۆ سالی نوێ دەبێ ناوماڵ پاک و خاوێن بکرێتەوە و ئەندامانی خێزان هەمو خۆیان پاک و تەمیزبن و جلی نوێ لەبەرکەن و خۆیان بۆن خۆشکەن و عەتر و گوڵاو لەخۆیان بەن، دوای ئەوەی ماڵ و منال گشتی خاوێن و رازاوەن، ئینجا دێتە سەرەی ساز کردنی سفرەی حەوت سین، لەهەمو گرنگتر دەبێ هەر زوبەزو ئامادەکاری بکرێ بۆ ڕواندن و شینکردنی گەنم چونکە یەکێکە لە سیما هەرە دیار و پیرۆزەکانی سفرەی حەوت سین، بۆئەمەش لەسەر دەفرێک بە مشتێ خاکو خۆڵەوە گەنمەکە دەروێنن و چاودێری دەکەن تا بە زوی و سەوزاییەکی تێرەوە خۆبگرێ، دەگونجێ نیسکیش بەکار بهێنرێ! .

دواتر ( سیر و سرکە، چەندانەیەک سنجو، سەوزەوات، سماق، سێو، سکە(دراوی ئاسن) .... لە زۆر جیگاش هێلکە و شەربەیەک ئاو نارنجێکی ئەخەنە سەردەم و لەگەل ساڵی نوێ لێی دەخۆنەوە، جەرەزات و شیرینی و هەنگوین، لە كؤنةوة وا باوبوە ئەندامانی خیزان هەنگوینیان بەدەم یەکترەوە دەکرد و یەسنایان لەگەلدا دەخوێند بۆ پیرۆزبونی گیان و دوربون لە هەر ناخۆشی و ئازارێک لەو ساڵەدا . هەروەها لە زۆر جێگاش حەوزی "ماسی"ش دائەنێن و ماسی سوری تێدایە . لەهەموی گرنگتر دانانی مۆم یان چرایە لەسەر سفرەکە، دیارە ڕوناکی پیرۆزیەکی تایبەتی هەیە لای زەردەشتیەکان.ئاگریش بۆیە پیرۆزە چونکە ڕوناکیە و هەمیشە بەرەو باڵای دەچی کە سیمای ڕۆحی ئینسانی زەردەشتیە ،وا پێویستەکات ئاوێنە و کتێبێکی موقەدەس-یش لەسەر سفرەکە دانرێ چونکە لەگەل ساڵ گۆرانا و بەری ویش گەورەی ماڵ یەسنا و دەقێک بە دەنگی بەرز لە کتێبە پیرۆزەکە دەخوێنێتەوە و لە ئاوێنەوە چاو لە خۆیان دەکەن هەروەها لەسەر سفرەکە واچاکە نانیش دانرێ . (بەنیسبەت کتێبە دینیە موقەدەسەکەوە دەگونجێ مسوڵمان قورعان دانێ، مەسیحی مزگێنی و زەردەشتیەکانیش ئاڤێستای پیرۆز دانێن )

سود و نیشانەکانی سفرەی حەوت سین

ئاو نیشانەی رۆشناییە، سەوزە نیشانەی زیندەگی نوێ-یە، مۆم یان چرا(ڕوناکی) نیشانەی تەمەن درێژیە، ماسی نیشانەی ڕسق و رۆزی دروستە، نان و سکە نیشانەی داهاتی زۆر و خێری زیاترە، هەنگوین بۆ شیرین کردنی ژیان و دڵ خۆشکردنی ئەندامانی خانەوادەیە، سنجو بۆ دور کەوتنەوەیە لە ئازار و گلان و بەهەدەرچونی ڕەنج و ماندوبون، سیر دەرونی ئینسان بەدورەگرێ لە گرژی و هەڵچون و ناڕەحەتی، سمنو (سەمەنی) نیشانەیە بۆ دورکەوتنەوە لە ئازار و نەخۆشی و زۆر گرنگە لەسەر سفرە ئامادەکرابێ . باقی کەرەسە و "سین"ەکانی تر هەریەک بۆ مەبەست و نیەتێک دائەنرێ و بەپێی مەنتیقە و جوگرافیاکان دەگۆرێ و نیەت و خواستی خانەوادەکان لێرەدا گرنگ و ڕۆڵەبینێ .

کاتێک ساڵ دەگۆرێ یەکەم شت "ئاو" دخورێتەوە و پاشان چاو لە ئاوێنەکە دەکەن، وا باوە لەناو کورددا کە ئەندامانی خانەوادا یەک یەک دەچنە لای گەورەی ماڵ و گەردن ئازای و پیرزۆزبای ساڵی نوێ و خواستنی تەمەن درێژ و لەش ساغی بۆ یەکتر ئەخوازن، دەگوترێ لەکۆندا و هەروەک بۆنە و موناسەبەکانی ئەمرۆی کوردستان، خاتونی ماڵ بۆ رۆژی جەژن خواردنێکی تایبەت و بەتامی لێ ئەنا، وەک بڵیی ئەو ڕۆژە نەزرێکی تایبەتی هەیە و جیاوازە لە رۆژانی تر بۆیە کەیبانو بە خواردنێکی نایاب پێشوازی لە ساڵی نوێ دەکات و لە چوارشەممەوە سوریەوە بۆماوەی ١٣ ڕۆژ دەچنە گەشت و سەیران کە بە سیانزە بەدەر دەناسرێتەوە، و خێزانەکان وەک فەریزەتێک لەم ماوەیەدا گەشت و کەیف خۆشی بەرێ دەکەن و لەگەل و خاو خێزانی خۆیاندا سەرەتای ساڵێکی نوێ دا ئەڕیژن، حیکمەتێکی زۆر گەورەی تیایە کە ئینسان بۆ ساڵی نوێ دڵ خۆشبێ بە ڵام لەوە گرنگتر ئەوەیە فەریزەتی ئینسانێتی خۆی بەجێ بێنێ و کەسوکار و شینای و هەردی نیشتیمانەکی خۆشبوێ و پیرۆز ڕایان گرێ.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1579
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy