هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

وتارێكی بچوك لەمەڕ بابەتێكی گەورە

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

iran_federalخودموختاری، فێدراڵی، سەربەخۆیی؟ لە كوردستانی رۆژهەڵات دنیا و بە تایبەت رۆژهەڵاتی نێوەڕاست كەوتووەتە بوارێكی تازەی سیاسییەوە. كاتی ئەوە هاتووە باسە كۆنەكان تازە بكرێنەوە و پێداهاتنەوە لە روانگەكاندا بكرێ. بەشێك لە "ئێتیوپی" بە دەنگدان جیا بووەوە، دیكتاتۆرەكانی دنیای عەرەب یان لابران یان جێگایان بە جیددی لێژ بووە، فەلەستین باسی وڵاتێكی سەربەخۆی هێناوەتە پێشەوە، كوردستانی باشور فێدرالێكی بۆخۆی دامەزراندووە. با هێشتا دانیان پێدا نەنابێ، بەڵام بە كردەوە نەختێك بەڕێوە دەچێ. ئێران لە ‌قەیرانێكی تازەی نێونەتەوەیی دایە و چاوەڕوانی گۆڕانكاریی قووڵی لێ دەكرێ. كەوابوو ئۆپۆزیسیۆنی كورد دەبێ زۆر بە وردی و وریایی هەلومەرجەكە لێك بداتەوە و پلان و بەرنامە بۆ خۆی دابنێ و ئامادەكاریی بۆ بكات. بەرلە هەر شتێك، ئەوە دروشمی ستراتێژییە كە ئەركەكان دیاری دەكات. بەپێی ئەو دروشمەیە كە‌ بۆچوون و بیروباوەڕ و كردەوەكان دیار دەبن. چوونكە یەكەم فاكتەر لە هەر گۆڕانێكی سیاسیدا باڵانسی هیزەكانی دوو بەرەیە.‌ دەبێ بزانین پشتیوانی لەو خواست و ئایدیایە تا چ رادەیەكە و ئێمە بۆ دابین كردنی چەند ئامادەكاریمان كردووە و هەلومەرجەكە تا چەند بە قازانجی ئێمەیە.كێشەی نەتەوەیی (میللی) كێشەیەكی سیاسییە كەلە ‌قۆناخێكی مێژووییدا سەرهەڵدەدا و چارەسەری سیاسی دەوێ. كۆمەڵێك دەگاتە كۆدەنگییەك و خۆی لەوانیتر بە جیاواز دەزانێ. پێكهاتنی ئەم بڕوایە بە هۆی داگیركردنەوە بووبێ یان بە هۆی زۆڵم و زۆری نەتەوەی باڵادەستەوە یان دیكتاتۆری پاوانخواز ، جیاوازییەكی زۆری نییە. گرینگ ئەوەیە خەڵكێك پێی وایە بە چارەسەركردنی كێشەی میللی كێشەكانی دیكەی چارەسەر دەكرێ، یان بڵێین رێگا بۆ چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان دەكرێتەوە. لەڕاستیدا كاتێك ئەم گرێ كوێرە دێتە ئاراوە و خەباتی بۆ دەكرێ و كوژران و ماڵوێرانی لێ‌ دەكەوێتەوە و دەبێتە كۆسپێكی گەورە لە رێگای چارەكردن و پێڕاگەییشتن بە ناتەباییەكانی دیكەدا. بۆیە لەم شێوە كۆمەڵانەدا هەتا ئەم كۆسپە لانەچێ كێشەی وەك چینایەتی و دێمۆكراسی و لابردنی داب و نەریت و كولتوورە كۆنەكان مەودا پەیدا ناكەن. كەوابوو،‌ دەبێ هەر لە سەرەتاوە شێوە چارەسەرێك رەچاو بكرێ كە دوایە بڕوبیانوی لێی پەیدا نەبێ. ئەم باسەی من لەسەر ئەم شێوە چارەسەرەیە كە خۆی لە دروشمی ستراتژیكی هێزە سیاسییەكاندا دەبینێتەوە.هەر لە سەرەتای جووڵانەوەكانی نەتەوەیی كوردەوە هەتا ئەم ئاخرانە بەگشتی ئەوە دروشمی خودموختاری بووە كە دووپات كراوەتەوە. گەرچی هێندێ هێز و رێكخراو دروشمی دیكەشیان هەبووە، بەڵام نەبووەتە دروشمی جەماوەر و كاری شیاوی بۆ نەكراوە. لەو وڵاتانە كە كورد تێیدا دەژی لە پاش شەڕی دووهەم بەملاوە كە دەورانێكی نوێی سەرمایەداری زاڵ دەبێ، هەموو كاتێك دەسەڵاتێكی دیكتاتۆری ناوەندی هەبووە كە نەیهێشتووە كەمە نەتەوەكان بە هیچ جۆرێك مافی كولتوری و ئابووری و سیاسیی خۆیان هەبێ یان لە دەزگاكانی دەسەڵاتدا بەشدار بن. بۆ نموونە كۆماری ئیسلامی ئێران ٣٢ ساڵە لەسەر كارە، بەڵام یەك وەزیر یان بەرپرسی باڵای كورد یان بەلووچ یان توركەمەن یان سوننە دانەنراوە. هەموو دەسەڵات لە پاوانی شێعە و مەلا دایە. ئەمە دەبێتە هۆی ئەوەی كە ئەم نەتەوانە خۆیان بە هاوبەش لە وڵاتدا نەزانن و داوای بە رەسمی ناسینی كەسایەتیی خۆیان بكەن. سەردێڕی ئەم داوخوازە لەباری سیاسییەوە مافی چارەنووسە كە لای ئێمە دیاری كردنی ئەم مافە ببوو بە خودموختاری (ئۆتۆنۆمی). كە كەمترین داوخوازە لە مافی چارەنووسدا. نەبوو، نەمانتوانی دابینی بكەین. هێزەكانمان لاواز و پەرش و بڵاو بوو، خەڵكەكەمان دەسكورت و هەژار بوو، خواستەكەمان لەباری نێونەتەوەییەوە پشتیوانی نەبوو، چوونكە بە كێشەی نێوخۆیی وڵات دەناسرێ. دوژمنەكەشمان (هێزی دەسەڵاتداری ناوەندی) پاوانخواز و شۆڤینیست و دژی گەلی بوو و بۆ راگرتنی دەسەڵاتی بێ ئەملا و ئەولای خۆی لە هیچ كردەوەیەكی نامرۆڤانە سڵی نەدەكردەوە. بەڵام ئەگەریش وا نەبا و سەركەوتباین، ئەوە كێشەكە چارەسەر نەكرابوو، چوونكە لە هەموو داوخوازییەكانی خودموختاریدا (هەر لە كۆنەوە هەتا ئێستا) سێ دەسەڵاتی بنچینەیی دراوە بە حكومەتی ناوەندی كە دەكرێ بڵێین لە هەموو جێگایەكی ئەم دنیایەدا سێ كۆڵەكەی دەسەڵاتن. ئەرتەش، ئابوری و سیاسەتی نێو نەتەوەیی. هێندێ دروشمی تێكەڵكراو وەكوو دێمۆكراسی و سۆسیالیزم و شتی لەم بابەتانە نابێتە گارانتی بۆ دابین كردنی لەنێو بردنی جیاوازییەكان. سیستەمی ئابوری و كۆمەڵایەتی وڵاتیك بەپێی گەشەی ئابووری و چۆنیەتی شۆڕشەكەیەوە دیاری دەكرێ. ناوچەی خودموختار بیەوێ و نەیەوێ پاشڕۆی حكومەتی ناوەندییە. یاسا زۆرینە دایدەنێ. زۆرینەش دیتمان بەبێ زۆرەملی دەنگی بە خومەینی و یاساكەی دا. لەباری ئابوورییەوە چاو لە دەستی ناوەندە و زۆریش قسە بكا ئەرتەش دێتە سەری. تەنانەت ئەگەر دێمۆكراسی شێوە پارلەمانی راستەقینەش دامەزرێ، بە لەبەرچاو گرتنی ئەوە كە ئێمە هیچكات دەنگی زۆرینەمان نابێ، واتە ئەوە حكومەتی ناوەندییە كە هەموو شتێكی بەدەستە و هەركات بیەوێ، هەلومەرجەكە دەباتەوە دۆخی خۆی و ناوچە خودموختارەكەش هیچی بۆ بەرگری لە خۆی نییە و هیچی پێ ناكرێ جگەلە هەڵاتنەوە بۆ شاخەكان. ئەگەریش دێمۆكراسییەكی راستەقینە هەبێ ئەوە خودموختاری بۆ خۆی لە مانا دەكەوێ و قۆناخێكی دیكە لە مێژووی كۆمەڵ دەست پێدەكات كە ستەمی نەتەویی نابێ تێیدا مابێ كە بتەوێ بەشێوەی خودموختاری بەرپەرچی ناتەباییەكان بدەیتەوە.بە كورتی دروشمی خودموختاری وەڵامدەرەوەی مافی چارەنووس و مافی نەتەوایەتی نییە و هیچ مەودایەكیش بۆ نەهێشتنی چەوسانەوە ناڕەخسێنێ.پاش هەڵگرتنی دروشمی فێدراڵی لە كوردستانی باشوردا، ئەم دروشمە بوو بە دروشمی رێكخراوە كوردییەكانی رۆژهەڵاتیش، بەبێ هیچ‌ لێكدانەوەیەكی چڕوپڕ و رازی كەرەوە. گەرچی لە عێراقیشدا هێشتا بە تەواوی سەرنەكەوتووە و حكومەتی ناوەندی دانی پێدا نەناوە، بەڵام بە كردەوە داسەپێندراوە. ئەوەش دەسكەوتی هاوسەنگی هێزەكان و هەلومەرجی تایبەتی داگیركردن و روخانی رژیمی پێشووی عێراق بوو كە ئەو هەلەی رەخساند. چەند دەوام دێنێ و چی بەسەر دێ، باسێكی دیكەیە. كێ دەڵێ ئەو بارودۆخە لە ئێرانیشدا دووپات دەبێتەوە؟ ئەوەندە هەیە بزانین یەكەم جیاوازی ئەوەیە كە عێراق دوو نەتەوەییە. (كورد و عەرەب) بەڵام ئێران لانیكەم شەش نەتەوەی تێدایە. سیستەمی فێدراڵی یەكێك لە سیستەمە ئاساییەكانی ئەوڕۆی دنیایە و لە ئەمریكاوە دەستی پێكردووە. ولایەتە سەربەخۆەكان دانیشتن و بەیانكیان نووسی (١٧٧٧) و یەكیان گرت. بۆیە پێیان دەڵێن ویلایەتە یەكگرتووەكان. هەروەها پاش شەڕی یەكەم لە سۆڤیەت وڵاتە سەربەخۆكان یەكێتییەكیان پێكهێنا كە پێی دەكوترا یەكیەتیی كۆمارەكان. لە ئاڵمان پاش شەڕی دووهەم بۆ بەرگری كردن لە پێكهاتنی دیكتاتۆرییەكی شێوە نازیسم دەسەڵاتی ناوەندی بەش بەش كرا و بوو بە فێدراڵ... ئەگەر لە مێژوو و چۆنیەتیی پێكهاتن و ئیدارەی ئەوڕۆی ئەم وڵاتانە بڕوانین دوو شتمان بۆ دەردەكەوێ. یەكەم: پێكهێنانی سیستەمی فێدراڵی لە خواست و خەباتی خەڵكی سەربەخۆی ناوچەكانەوە دەستی پێكردووە. دووهەم هەموو لایەك ئازادی هەڵبژاردنیان هەبووە و یەك ناوچە خۆی بەسەر ئەوانی دیكەدا نەسەپاندووە و كەسیش بە زۆر نەهێنراوەتە نێو سیستەمەكەوە.كە وابوو ئازاد بوون لە دیاری كردنی مافی چارەنووسدا یەكێك لە مەرجەكانە. دووهەم سەربەخۆبوون مەرجی پێشەكی فێدراڵییە. سێهەم خواستی ئاشكرای خەڵكە، بە خەباتكردن و نیشاندانی ویستی سەربەخۆییە. با بزانین جگەلە كورد كام لە نەتەوەكانی ئێرانی فرەنەتەوە خەباتی بۆ ئەم دروشمە كردووە، یان دەیكا؟ فارس كە بۆ خۆی حاكمە و نایەوێ یەك بستی لەژێر دەست بچێتە دەرێ. ئازەرییەكان جگەلەوە لە دەسەڵاتدا شەریكە و تەنیا داوای خوێندن بە زمانی دایكی دەكەن. ئەوانی دیكەشیان لە باشترین هەلدا (بە دروستی) بە مافی خۆیان دەزانن كە لەگەڵ ئازەربایجانی باكوور یەك بگرنەوە. توركەمەن و بەلوچ و لۆڕ و عەرەب هێشتا نەگەیشتوونەتە ئەو رادەیە كە خەباتەكەیان ببێتە خەباتی گەلەكەیان و قسەكان لە بازنەی هێندێ رووناكبیر و رێكخراوی دەرەوە وڵاتیدا ماوەتەوە و قسە دێ و قسە دەڕوا. كەوابوو ئەو مەرجە كە دەبێ هەموو لایەنەكان ئامادەیی ماددی و زەینییان بۆ دابین كردنی سیستەمی فێدراڵی هەبێ نەهاتۆتە دی. بەشێكی زۆر لە ئۆپۆزیسیۆنەكانی رژیم بە مەرجێك لەگەڵ كورددا دادەنیشن كە پێش هەر شتێك تەواویەتی خاكی ئێران (تمامیت ارضی) بپارێزرێ و بە هیج شێوەیەك نەخرێتە بەرباس. بەداخەوە ئەمانیش ملكەچی ئەو خواستەن و هاواریشی بۆ دەكەن. قەبووڵ كردنی ئەم مەرجە یانێ كۆڵ دان بۆ شۆڤینیزمی دواكەوتووی ئێرانی. ئەمە راست یانێ گەڕانەوە بۆ خودموختاریەكە، یان بڵێین ناوەكەی فێدراڵییە و ناوەرۆكەكەی خودموختاریە. مەرجی ئازادیی هەڵبژاردن هەر لە ئێستاوە شمشێری بەڕودا كێشراوە. بەرلە هەر دروشمێكی فێدراڵی دەبێ دروشمی سەربەخۆیی بدرێ. هەر نەتەوەیەك وڵاتێك، ئەمە یاسای نێو نەتەوەییشی لە پشتە. ئەو نەتەوەش خۆی بە كۆدەنگی خۆی دیاری دەكا. با بە سێ زمان قسە بكات، یان لە سێ رەنگ و رەگەز بێ. با پەنجا جۆر ئاهەنگ و هەڵپەڕكێ و جلوبەرگی هەبێ. ئەوە ئەوانن خۆیان بە نەتەوە دیاری دەكەن و دەنگ بۆ سەربەخۆیی خۆیان دەدەن. كەس هەیە بتوانێ بڵێ ئەمریكا یەك نەتەوە نییە كەچی ٥٢ رەگەز و زمان و...ی تێدایە. گرنگ ئەو خەڵكە خۆی بە ئەمریكی دەزانێ و تەواو. پێویستی بە كۆنە قەباڵەی مێژووییش نییە. هەموو مێژووەكەیان دووسەد و چل ساڵە. ئەگەر خۆمان ئەو كۆدەنگییەمان هەبوو و ئامادە بووین سەربەخۆ بین، ئەوجار ئەگەر ئەوانی دیكەش بە نەتەوەیەكی جیاواز و سەربەخۆمانیان زانی، ئەودەم دەتوانین دابنیشین و یەكەتیی فێدراڵ پێك بێنین، یان شتێك وەكوو بازاڕی هاوبەشی ئورووپا. لە سیاسەتدا هیچ سنوورێكی پیرۆز بوونی نییە. ئەو سنوورانەی ئەمڕۆ پەنجا ساڵ لەمەوبەر لە ئارادا نەبوون. سی ساڵ لەمەوبەر، بەشی هەرە زۆری وڵاتانی ئەفریقا لە هیج لیستەیەكدا نەبوون. ئەمڕۆ ئەندامی رێكخراوی نێونەتەوەیین. وتەیەك هەیە كە زۆر دووپات دەبێتەوە. دەڵێن دنیا خەریكە سنوورەكان لا دەبا (مەبەستیان ئورووپایە) ئێوە دەتانەوێ سنووری تازە دانێن. ئەمە دماگۆژییەكی (خەڵك فریودان) منداڵانەیە كاڵ بوونەوەی سنوورەكان لە ئورووپا لە نێوان وڵاتانی سەربەخۆ دایە. من بۆ دەبێ لەگەڵ ئازەری و عەرەب سنوورم نەبێ بەڵام لەگەڵ برا كوردەكانی شاندەستم بە تێلی دڕو و دیواری بتۆن جیا كرابینەوە. رەنگە بگوترێ ئەمە مێژووی لە پشتە و وا هاتووە. منیش دەڵێم كاری شۆڕش دووبارە نووسینەوەی مێژووە. هیوادارم ئەم وتەیەم وا لێك نەدرێتەوە كە ئێمە دەبێ كوردستانی گەورە دروست بكەین. گەرچی ئەوە مافی خۆمانە و ئاواتی هەموو كوردێكە، بەڵام من باسی دروشمی ستراتیژیكی ئەم قۆناخە دەكەم لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا و پێم وایە كاتی هاتووە و سەربەخۆیی بۆ كوردستانی رۆژهەڵات تەنیا دروشمی دروستە و تەنیا رێگاچارەسەری دابین كردنی ماف و داوخوازییەكانی گەلەكەمانە و تەنیا رێگای كەم كردنەوەی دەسەڵاتی سەركوتكەری ناوەندییە. بشزانین لەپێناو ئەم دروشمەدا هەر ئەوەندە دوژمنایەتیمان لەگەڵ دەكرێ كە تا ئێستا كراوە. ئەوەش كە لەگەڵ نییە با هەر ئێستا بزانین نەك دواتر بە جێمان بهێڵێ.هەڵەكە لە كوێ دایە؟ بۆ باسی فێدراڵی ـ (وەكوو زۆر شتی دیكە) ـ كە دەگاتە ‌لای ئێمە سەروگوێلاكی دەبڕدەرێ؟ نەزانینی رێبەرایەتییەكانە؟ پەلە كردن و چاولێگەرییە؟ خۆ بەكەم زانینە؟ خراپ لێكدانەوەی هەلومەرجە؟ یان كلاویان لەسەر ناوین؟هەركام لەمانە بێ، یان هەندێك لە هەر كامیان، یەك شت روونە،‌ ئەویش ئەوەیە كە دەترسێین باسی سەربەخۆیی بكەین. دەترسێین لە پەراوێز بخرێین. دەترسێین بە تەنیا نەتوانین خواستەكانمان بێنینە دێ. لە هەواڵ دەگەڕێین. ئەوانە ئێستاش هەواڵی ئێمە نین. ئەوان پێویستییان بە ئێمەیە دەنا لاشمان لێ ناكەنەوە. گومان لەوەدا نییە هەر دەبێ خۆمان خواستەكانمان بهێنینە دی. ئەگەر رۆژی خۆی گەیشت دەبێ بزانین كە خەڵكی كورد تەنیا خۆی بە كەڵكی خۆی دێ. بۆیە دەبێ لەباتی كار لەسەر خەڵكەكانی دیكە كار لەسەر خەڵكی خۆمان بكەین. وای لێ بكەین باوەڕ بە خۆی بێنێ. و لە ئاكامدا بزانین كە ئەوە هاوسەنگی هێز و دەسەڵاتە كە چارەنووسەكە دیاری دەكا، نەك قسەی خۆشی سەرمێزی كۆبوونەوەكان.كە دروشمی سەربەخۆییمان هەڵگرت، دەبێ هەر لە ئێستاوە كار بۆ پێكهێنانی دەوڵەتێك بكەین كەلە داهاتوودا، لە رۆژی شۆڕشدا دەسەڵات بەدەستەوە دەگرێ. بۆ پێكهێنانی ئەم دەوڵەتە كۆدەنگییەك لە هێز و رێكخراوەكان پیویستە. یەكگرتنێك لەسەر ستراتیژیی خەبات. ئەمەش یانێ وتووێژێكی چڕوپڕ لە نێوان هێزە كوردییەكاندا، كە هیوادارم درەنگ نەبووبێ و بكرێ. پێش سەرتیشی وەلانانی پاوانخوازی و تاكڕەویی ئەم هێزانەیە. ئەوەش كە دەیەوێ بە رشتن و فیدا كردنی خوێنی كوردان حكومەتی تاران بە دەستەوە بگرێ با لە خەونی خۆشی خۆیدا بێ و كارمان پێ نەبێ.

سه‌رچاوه‌: كوردپا

 

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1587
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy