هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

گۆڕانكارییه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌و دوارۆژی‌ كۆماری‌ ئیسلامی

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

kawa_bahrami_-_xawarmiana_2پاش شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئامریكا كه‌ تێچوویه‌كی‌ زۆریان له‌ شه‌ڕدا سه‌رف كردبوو،‌و تا ئه‌و كاته‌ سیاسه‌تی‌ په‌راوێز بوونیان له‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ دا هه‌ڵبژاردبوو، واته‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ست تێوه‌رنه‌دان له‌ كاروباری‌ وڵاتانی‌ دیكه‌، به‌ڵام كاتێك شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌ كۆتایی‌ پێ‌هات ئامریكا تێچوویه‌كی‌ زۆری‌ له‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می جیهانی‌ له‌ ئورووپا‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست‌دا سه‌رف كرد، به‌و ئاكامه‌ گه‌یشت كه‌ پاشه‌كشه‌ نه‌كات‌و له‌ سیاسه‌تی‌ دووره‌په‌رێزی‌ خۆی‌ رزگار بكات. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌ له‌گه‌ڵ یه‌كیه‌تیی سۆڤییه‌ت هاوپه‌یمان بوو. به‌ڵام پاش كۆتایی‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌ به‌ هۆی‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ شه‌ڕی‌ سارد، ئامریكا‌و یه‌كیه‌تیی سۆڤییه‌ت كه‌وتنه‌ دووبه‌ره‌‌و هه‌ر كامه‌یان سه‌ركردایه‌تی‌ به‌ره‌یه‌كیان به‌ ئه‌ستۆ گرت. ئامریكا له‌گه‌ڵ ئورووپای‌ رۆژئاوا بوون به‌ هاوپه‌یمانی‌ هزری‌ به‌ره‌ی‌ راستی‌ دونیای‌ سه‌رمایه‌داری‌‌و ئورووپای‌ رۆژهه‌ڵات‌و سۆڤییه‌ت له‌ به‌ره‌ی‌ چه‌پ‌و دژی‌ سه‌رمایه‌داری‌ یه‌كتریان گرت.

ئیستراتیژی‌ ئامریكا دوای‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌ به‌ گشتی‌ ئه‌وه‌ بوو كه‌ به‌رگری‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ ده‌سه‌ڵات

و هێژمووونی‌ سۆڤییه‌ت‌و هاوپه‌یمانه‌كانی‌ بكات‌و، تاكتیكه‌كانیشی‌ به‌ له‌به‌ر چاوگرتنی‌ بارودۆخی ئه‌وكات پراكتیزه‌ ده‌كرد. دامه‌زراندنی ئۆرگانێك به‌ ناوی‌UN له‌ ساڵی‌ 1945ی‌ زایینیدا به‌ به‌شداریی‌ 50 وڵاتی‌ سه‌ربه‌خۆ ده‌سپێكێك بوو بۆ كۆتایی‌ هێنان به‌شه‌ڕ‌و چاره‌سه‌ری‌ كێشه‌كان له‌ رێگای‌ ئاشتی‌‌یه‌وه‌. ئه‌ویش له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئامریكا‌و هاوپه‌یمانه‌كانیدا بوو. به‌ڵام سه‌رهه‌ڵدانی‌ شه‌ڕی‌ سارد بووبه‌ كۆسپێك بۆ به‌ره‌وپێش چوونی‌ ئاشتی‌ له‌ جیهان‌و به‌ تایبه‌ت ئامانجه‌كانی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئامریكا كه‌ پێی‌ وابوو به‌ كۆتایی‌ هاتنی شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌‌و ئاماده‌ بوونیان له‌ ئورووپا‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست وه‌ك هێزێكی‌ سه‌ره‌كی‌، به‌ ئامانجه‌كانی‌ خۆیان نزیك ده‌بنه‌وه‌. ئامریكا یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌رانی سه‌ره‌كی‌ رێكخراوی‌ جیهانی UNبوو كه‌ پێی‌ وابوو كۆمه‌ڵه‌ی‌ گه‌لان كه‌ پێشتر وه‌ك رێكخراوێكی گه‌لان دامه‌زرابوو به‌ شێوه‌ی‌ پێویست نه‌یتوانی ئامانجه‌ نێونه‌ته‌وه‌یه‌كانی‌ به‌ گشتی‌ به‌دی‌ بێنێ‌، بۆیه‌ هه‌وڵی ئامریكا بۆ دامه‌زراندنی‌ UN پاش شه‌ڕی‌ دووهه‌می جیهانی له‌ ئیستراتیژی‌ خۆی‌ نزیك بۆوه‌. شه‌ڕی‌ سارد قۆناغێكی‌ سامناكی‌ نه‌ شه‌ڕو نه‌ ئاشتی‌ بوو كه‌ دونیا له‌ دوو به‌ره‌دا له‌ به‌رانبه‌ر یه‌ك راوه‌ستابوو ئه‌وانه‌ش كه‌ ناوی‌ وڵاتی‌ بێ‌ لایه‌نیان له‌ سه‌ر خۆیان دانابوو له‌ واقع دا بێ‌ لایه‌ن نه‌بوون. ده‌كرێ‌ ئاماژه‌ به‌ قه‌یرانی‌ مووشه‌كی‌ كووبا له‌ ساڵی‌ 1962ی‌ زایینی‌ بكه‌ین كه‌ له‌ لایه‌ن یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤییه‌ت له‌ نزیك 100 كیلومیتری‌ خاكی ئامریكا دروست كرا كه‌ بووه‌ هۆی‌ مه‌ترسی هه‌ڵگیرسانی شه‌ڕێكی گه‌وره‌.

 شه‌ڕی‌ سارد‌و دابه‌ش بوونی‌ جیهان به‌ دوو بلوكی‌ شه‌رقی‌و غه‌ربی له‌ به‌رژه‌وه‌ندیی‌ ئامریكادا نه‌بوو چوونكه‌ كۆسپێكی‌ گه‌وره‌ی‌ بۆ به‌ره‌وپێش چوونی‌ ئیستراتیژی‌ ئه‌و وڵاته‌ پێك هێنابوو، بۆیه‌ ئامریكایه‌كان بیریان له‌وه‌ كرده‌وه‌ كه‌ چ میكانیزمێك بۆ به‌رگری‌ له‌ په‌ره‌سه‌ندنی‌ ئیدئۆلۆژی‌ چه‌پ بێنه‌ كایه‌وه‌.

له‌م راستایه‌ش دا ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌دا پلانی‌ بۆ كه‌مڕه‌نگ كردن‌و له‌ نێو بردنی‌ ئیدئۆلۆژی‌ چه‌پ داده‌نا‌و هیچ سنوورێكی‌ بۆ ئه‌و به‌ربه‌ره‌كانێیه‌ نه‌بوو. ئامریكا توانی ئه‌رتشی‌ سوور له‌ ئه‌فغانستان تێك شكێنی‌‌و رایه‌ڵه‌ی‌ ئه‌لقاعیده‌‌و تاڵه‌بان له‌ رێگای‌ دۆستایه‌تی‌‌و هاوپه‌یمانی‌ له‌ گه‌ڵ سعوودیه‌كان دانا‌و له‌و بواره‌دا سه‌ركه‌وت. هه‌ر له‌و راستایه‌دا پلانی گۆڕانكاری‌ له‌ سیسته‌می‌ پاشایه‌تی‌ ئێران كه‌ تا ڕاده‌یه‌ك له‌گه‌ڵ یه‌كییه‌تیی سۆڤییه‌تی‌ ئه‌و كات نزیك بویه‌وه‌ ده‌ستی‌ پێ كرد.

ناڕاسته‌وخۆ به‌ره‌ی‌ خۆمه‌ینی‌ به‌هێز كرد. ئه‌رتشی‌ به‌ هێزی‌ رێژیمی پاشایه‌تی كه‌ به‌ ژاندارمی رۆژهه‌لاتی ناوه‌ڕاست ناوبانگی ده‌ركردبوو به‌ ته‌واوی‌ له‌ نێو چوو بوو، كێشه‌ی‌ سێربه‌كان له‌ دڵی ئه‌ورووپا، واته‌ یوگسلاوی‌ پێشوو ئه‌وه‌نده‌ په‌ره‌ی‌‌ گرت كه‌ یه‌كییه‌تیی ئه‌و وڵاته‌ چووه‌ ژێر پرسیاری‌ سێربه‌كان‌و به‌ ره‌واڵه‌ت به‌ ده‌سه‌ڵات گه‌یشتن. كۆمه‌ڵێك گۆڕانكاری‌ دیكه‌ له‌ راستای بیر‌و بۆچوونه‌كانی‌ بۆ هه‌ر چی‌ زیاتر نزیك بوونه‌وه‌ له‌ ئیستراتیژی‌ خۆی‌ هێنایه‌ ئاراوه‌.

به‌و چه‌شنه‌ شه‌ڕی‌ سارد كۆسپێكی‌ گه‌وره‌ بوو له‌ به‌رانبه‌ر ئامانجه‌كانی‌ ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست به‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی‌ یه‌كیه‌تی‌ سۆڤییه‌ت‌و سه‌ربه‌خۆیی‌ نه‌ته‌وه‌ ژێر ده‌سته‌كان، ئامریكا وه‌ك تاكه‌ وڵاتی زلهێزی‌ ناوچه‌و جیهان له‌ یه‌ك جه‌مسه‌ر بوونی‌ خۆی‌ سه‌لماند. هه‌رچه‌ند یه‌كیه‌تیی‌ ئورووپا هه‌وڵێكی‌ گشتی‌و هه‌مه‌لایه‌نه‌ وه‌ك ركه‌به‌ری‌ تاكه‌ زلهێزی‌ ئه‌و كاتی جیهان واته‌ ئامریكادا، به‌ڵام هیچ یه‌ك له‌و میكانیزمانه‌ كاریگه‌ر نه‌بوون له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئامریكا بنه‌مای‌ زلهێز بوونی‌ خۆی‌ له‌ جیهاندا سه‌لماندبوو.

به‌ڵام با بزانین كێشه‌ی‌ ئامریكا بۆ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كانی‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست به‌ له‌ به‌رچاوگرتنی‌ كۆسپێكی گه‌وره‌ی‌ وه‌ك كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ره‌و چ ئاقارێك ده‌ڕوات.

ئێران له‌ ساڵی‌ 2006ی‌ زایینی له‌ لایه‌ن ئه‌حمه‌دی‌ نژاده‌وه‌ پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستی‌ ئیسلامی كه‌ هه‌مان ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ شۆرشی‌ ئیسلامی‌ ده‌خاته‌ به‌ر باس‌و بۆ پاڵپشتی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و ئیستراتیژییه‌ی‌ خۆی‌ پرۆژه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ له‌ ئارادایه‌و كاری‌ بۆ ده‌كا، كه‌چی‌ ئامریكاو هاوپه‌یمانه‌كانی‌ هه‌وڵی‌ ئه‌وه‌ ده‌ده‌ن تا حكومه‌تی‌ ئێران واز له‌و پرۆژه‌یه‌ بێنێ‌.

ئه‌گه‌ر حكومه‌تی‌ ئێران واز له‌ پرۆژه‌ی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ بێنێ‌ چ كاریگه‌ریه‌كی له‌ سه‌ر پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئامریكا ده‌بێ؟، ئایا ئامریكا له‌ ئیستراتیژی‌ خۆی‌ پاشه‌كشه‌ی‌ ده‌كات؟ ، كێشه‌ی‌ ئێران‌و ئامریكا ته‌نیا چه‌كی‌ ناوكییه‌؟

كۆمه‌ڵه‌ پرسیارێكی دیكه‌ كه‌ ده‌توانێ‌ بابه‌ته‌كه‌مان بۆ روون كردنه‌وه‌ی‌ زیاتر ده‌وڵه‌مه‌ندتر بكات.

 پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستی‌ ئیسلامی‌: كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران هه‌وڵی‌ ده‌دا به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك هاوسه‌نگی‌ له‌ ناوچه‌ له‌ به‌رانبه‌ر پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستی‌ گه‌وره‌ كه‌ ئامریكا ساڵی‌ 2004 هێنا كایه‌وه‌و هه‌نوكه‌ بێ‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ باسی‌ له‌سه‌ر بكات له‌ هه‌ندێ له‌ وڵاته‌كان جێبه‌جێ‌ كراوه‌. با بزانین ئامانج‌و به‌رنامه‌ی‌ پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاستی ئیسلامی له‌ لایه‌ن ئه‌حمه‌دی‌ نژاده‌وه‌ چوَن شرۆڤه‌ كراوه‌.

ئه‌م پرۆژه‌یه‌ له‌ سێ‌ ته‌وه‌ردا خۆی‌ ده‌نوێنێ‌:

 ـ یه‌كه‌م، یه‌ك بوونی‌ موسڵمانه‌كان: واتا یه‌كه‌م موسڵمانه‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست هه‌موو پێكه‌وه‌ له‌ یه‌ك به‌ره‌دا بن. ئه‌و پێكه‌وه‌ بوونه‌ پێویسته‌ چۆنییه‌تی‌ بیر‌وبۆچوون‌و روانگه‌ی‌ مه‌زهه‌بی‌ به‌رچاو نه‌گرێت‌و له‌ به‌ر ئه‌وه‌ یه‌كبوونی‌ موسڵمانه‌كان ده‌توانێ‌ یه‌كیه‌تی‌ به‌ هێز دژی‌ هه‌ر چه‌شنه‌ هێرش كردنێك له‌ به‌رانبه‌ر دونیای‌ ئیسلامدا بێـت.

به‌ڵام ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ گه‌ڵ راستییه‌كان یه‌ك ناگرێت، موسڵمانه‌كان سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ له‌ بواری‌ مه‌زهه‌بی‌ شیعه‌و سۆنی‌ پێكه‌وه‌ دژایه‌تی‌ مێژووییان هه‌یه‌، هه‌ر كامیان چ شیعه‌‌و چ سۆنه‌ بۆ خۆیان چه‌ندین شاخه‌یان لێ‌ ده‌كه‌وێته‌وه‌، هه‌ر كام له‌و شاخانه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ دیكه‌ له‌ گه‌ڵ بۆچوونی‌ مه‌زهه‌بی‌‌دا ناته‌بایه‌.

 ـ دووهه‌م یه‌كگرتنی‌ موسڵمانه‌كان: واته‌ پێویسته‌ موسڵمانه‌كان دژی‌ ولایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئامریكا یه‌كگرن تاكوو بتوانن پێش به‌ پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستی‌ گه‌وره‌ بگرن.

ئه‌م یه‌كگرتنه‌ش له‌گه‌ل َ واقعییه‌ت ناگونجێ‌، چوونكه‌ به‌شێكی‌ زۆر له‌ موسڵمانه‌كان به‌رژه‌وه‌ندییان له‌گه‌ڵ USA گرێ‌ دراوه‌. له‌ لایه‌كی دیكه‌وه‌ به‌شێكی زۆریان كیشه‌ی‌ سنووری‌ خاك‌و ئاویان له‌گه‌ڵ ئێران هه‌یه‌، له‌ بواری‌ ئیدئۆلۆژییه‌وه‌ له‌ ناكۆكی دان.

 ـ سێهه‌م: مافی‌ موسڵمانه‌كان: به‌ بڕوای‌ ئه‌حمه‌دی‌ نژاد موسڵمانه‌كان مافی‌ خۆ پڕ چه‌ك كردنیان هه‌یه‌. واته‌ مافی‌ ئه‌وه‌یان هه‌یه‌ ببن به‌ خاوه‌نی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌. هه‌ر بۆیه‌ به‌ هاتنه‌ سه‌ر كاری‌ ئه‌حمه‌دی‌ نژاد وه‌ك سه‌ر كۆماری‌ ئێران گرژی‌‌و ئاڵوزی‌ زیاتر له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست‌دا په‌ره‌ی‌سه‌ند.

كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران له‌ ژێر گوشاری‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا ئاماده‌ نه‌بوو واز له‌ پرۆژه‌ی‌ چه‌كی‌ ئه‌تۆمی‌ خۆی‌ بێنی‌‌و ته‌نانه‌ت دۆسیه‌ی‌ ئه‌تۆمی‌ خۆی‌ تا ئێستاش به‌رده‌وام ده‌كات. به‌ شێوه‌یه‌كی‌ كرداری‌ هاوسه‌نگی‌یه‌ك له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست له‌ به‌رانبه‌ر هێزه‌كانی‌ ئامریكادا دروست كردووه‌‌و ئه‌منییه‌تی ئیسرائیلی‌ وه‌ك هاوپه‌یمانی‌ سه‌ره‌كی‌ ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راست خستووه‌ته‌ مه‌ترسیه‌وه‌.

بو هه‌رچی‌ رووبونه‌وه‌ی‌ بابه‌ته‌كه‌مان باشتره‌ كه‌ ئاماژه‌یه‌كی‌ كورت به‌ ئیستراتیژی‌ ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ده‌كه‌ین كه‌ پێشتر به‌ پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ گه‌وره‌ به‌ناوبانگ بوو.

پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌راستی‌ گه‌وره‌ پشت به‌ سێ‌ بنه‌مای‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌به‌ستێ، كه‌ بریتین له‌ :

 ـ یه‌كه‌م: په‌ره‌سه‌ندنی‌ ئیدئۆلۆژی‌ لیبراڵی‌ نوێ‌ كه‌ بریتیه‌ له‌ بازاڕی‌ ئازاد، تاك ته‌وه‌ری‌، په‌ره‌دان به‌ دێموَكراسی‌ له‌ كۆمه‌ڵگا، ئاڵوگۆری‌ ئازادانه‌ی‌ زانیاری‌، په‌ره‌سه‌نه‌دنی‌ ئابووری‌، به‌ هێز كردنی‌ ئامرازه‌كانی‌ راگه‌یاندن‌و په‌ره‌دان به‌ كۆمه‌ڵگای‌ مه‌ده‌نی‌، ئه‌و بنه‌مایانه‌ن كه‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ ئه‌مریكای‌ له‌سه‌ر بنیات نراوه‌.

 ـ دووهه‌م: بنه‌ماكانی‌ سیاسه‌تی‌ ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست بریتی‌یه‌ له‌:

1-         ئیستراتیژییه‌ت، واته‌ پاش شه‌ڕی‌ دووهه‌می‌ جیهانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست وه‌ك ناوچه‌یه‌كی‌ ده‌وڵه‌مه‌ند‌و ئیستراتیژیك جێگای‌ خۆی‌ له‌ سیاسه‌تی‌ ده‌روه‌ی‌ ئامریكا كرده‌وه‌، به‌ڵام ئه‌م گرینگی‌ پێدانه‌ له‌ شێوازی‌ جۆرا‌وجۆردا خۆیی‌ نواندووه‌‌و تاكتیكی‌ جۆراوجۆری‌ به‌ خۆی‌یه‌وه‌ بینی‌.

2-         نه‌وت، رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست 74% نه‌وتی‌ جیهانی‌ له‌ خۆ گرتووه‌ نه‌وت گه‌ڵاڵه‌یه‌كی‌ ئیستراتیژییه‌ كه‌ دوو ره‌هه‌ندی‌ تایبه‌ت له‌ بواری‌ جیهانی‌‌دا له‌ خۆ ده‌گرت. یه‌كه‌م له‌ بورای‌ سیاسی‌، كه‌ بۆ گوشار خستنه‌ سه‌ر وڵاتان‌و به‌تایبه‌ت وڵاتانه‌ كه‌ كه‌م نه‌وت یا بێ‌ نه‌وتن‌و پیشه‌سازی‌‌و ئابووریه‌كان به‌ نه‌وته‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌. سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ بۆ خۆی‌ داهاتێكی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌یه‌، ئه‌و نه‌وته‌ ده‌توانێ‌ له‌ به‌رهه‌م هێنه‌ره‌كاندا ده‌وری‌ كاریگه‌ر له‌ بواری‌ ئابووری‌ هه‌بێت، زۆربه‌ی‌ شتوومه‌ك‌و كه‌ره‌سته‌كانی‌ تێكنۆلۆژی‌ به‌رهه‌می نه‌وت كه‌ بۆ خۆی‌ له‌ به‌ره‌وپێش بردنی تكنۆلۆژی‌ وڵات كاریگه‌ره‌.

3ـ قۆناغی‌ دیكه‌ ئیستراتیژیه‌تی‌ ئامریكا له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست له‌ژێر كاریگه‌ری‌ لابیه‌ یه‌هوودییه‌كانه‌. یه‌هوودییه‌كان 3% حه‌شیمه‌تی‌ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتوه‌كانی‌ ئامریكا پێك دێنێ‌ به‌ڵام 95%یان رۆڵی سه‌ره‌كییان له‌ ئابووری‌ ئامریكادا هه‌یه‌، ئه‌و نفووزه‌ ده‌توانێ‌ له‌ بواری‌ سیاسی‌، راگه‌یاندن‌و ئابووری‌دا ده‌ورێكی‌ كاریگه‌ر له‌و وڵاته‌دا بگێڕێ‌. كاتێك هه‌ڵبژاردن بۆ سه‌رۆكی‌ ئامریكا به‌ڕێوه‌ده‌چێ یه‌هوودییه‌كان ده‌توانن پارسه‌نگێكی‌ به‌ هێز بۆ یه‌كێك له‌ كاندیداتۆره‌كان بن.

به‌ گشتی‌ ئیستراتیژی نه‌وت ولابی‌ گه‌ری‌ یه‌هوودییه‌كان سیاسه‌تی‌ سه‌ره‌كی ئامریكا له‌ ناوچه‌دا خستووه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی‌‌و ئه‌مه‌ش له‌ جێگر بوونی‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌دا كاریگه‌رییه‌كی به‌رچاوی‌ هه‌یه‌.

سیاسه‌تی‌ ئامریكا له‌ ساڵی 1950ی‌ زایینی‌دا واته‌ له‌ ده‌ست پێكردنی‌ شه‌ڕی‌ سارده‌وه‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا گرێدراوه‌ به‌ به‌هێز كردنی‌ خۆی‌ له‌ بواری‌ سه‌ربازی‌‌و هاوپه‌یمانی‌‌و به‌كارهێنانی‌ ئامرازه‌كانی‌ گوشار له‌ بواری‌ سیاسی‌ بۆ سه‌ركوت كردنی‌ ناڕازییان (موخالفان) له‌ ناوچه‌دا، ئه‌و سیاسه‌ته‌ تا نه‌وه‌ده‌كانی‌ سه‌ده‌ی‌ رابردوو به‌ میكانیزمی جۆراوجۆر درێژه‌ی‌ بوو‌و له‌و كاته‌ به‌دواوه‌ هه‌ندێك له‌ هاوپه‌یمانه‌ سه‌ربازییه‌كانی‌ خۆی‌ پڕ چه‌ك كردوه‌و به‌ هه‌ره‌س هێنانی‌ یه‌كیه‌تیی‌ سۆڤییه‌ت گۆڕه‌پانی‌ تاك جه‌مسه‌ری‌ بۆ ئامریكا ئاواڵه‌ بوو. 11ی‌ سێپتامبری‌ 2001 خاڵێكی‌ وه‌رچه‌رخان بوو له‌ داڕه‌شتنی سیاسه‌تی نوێ‌ ئامریكا له‌ ناوچه‌دا كه‌ له‌م ته‌وه‌رانه‌دا خۆی‌ ده‌نوێنێ :

یه‌كه‌م شه‌ڕی‌ دژی‌ تێرور‌و دووهه‌م: په‌ره‌دان به‌ دێموكراسی‌ به‌ شه‌ڕ یا به‌ ئاشتی‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا.

ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئامریكا یان ئه‌و هێزانه‌ی‌ كه‌ له‌گه‌ڵ‌ تیرۆریزم له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌دا به‌ربه‌ره‌كانێ‌ ده‌كه‌ن به‌ دوای‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ تایبه‌تی‌ خۆیانه‌وه‌ن جێی‌ باس نییه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هه‌ر وڵاتێك بۆ هه‌ر مه‌به‌ستێك به‌رژه‌وه‌ندی‌ خۆی‌ له‌ سه‌ره‌وه‌ی‌ هه‌مووان چاو لێ‌ ده‌كات، به‌ڵام به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌گه‌ڵ‌ تیرۆریزم‌و ره‌شه‌كوژی‌‌و بیری‌ كۆن له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ حكومه‌ته‌كانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست ‌دایه‌، له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ باشترین میكانیزم بۆ به‌ربه‌ره‌كانێ‌ له‌گه‌ڵ‌ تیرۆریزم جێگیركردنی‌ دێموكراسی‌‌یه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا.

به‌ ئاوڕدانه‌وه‌یه‌كی كورت له‌ ساڵانی رابردووی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ له‌ ژێر سیسته‌می دیكتاتۆری‌دا رزگارییان بووه‌، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هێشتا له‌ بواری‌ ئه‌منییه‌تی‌‌‌یه‌وه‌ به‌ته‌واوه‌تی‌ سه‌قامگیر نه‌بوون، به‌ڵام هه‌نگاوی‌ باشیان به‌ره‌و دێموكراسی‌ هاویشتووه‌، ئه‌و ره‌وته‌ ده‌توانێ‌ له‌ داهاتوویه‌كی‌ نزیكدا له‌ راستای‌ به‌ره‌وپێشچوونی‌ ئه‌و وڵاتانه‌دا كاریگه‌ری‌ پۆزتیڤ دابنێ‌.

كوردستانی‌ عێراق یه‌كێك له‌ نموونه‌كانی‌ پێشكه‌وتنه‌ كه‌ پێشتر له‌ ژێر زوڵم‌و ئه‌نفال‌و كیمیابارانی‌ رێژیمی‌ به‌عسدا ئاسمیله‌ ده‌كران، له‌گه‌ڵ ئازادبوونی عێراق‌و رزگار بوونی‌ كوردستان، دابین كردنی ئه‌منییه‌ت‌و ئاسایش له‌ لایه‌ن حكوومه‌تی هه‌رێم‌و خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌، گه‌شه‌ی‌ ئابووری‌و كۆمه‌ڵایه‌تی، سیاسی‌و فه‌رهه‌نگی‌و... له‌ كوردستان رۆژ له‌ دوای رۆژ زیاتر په‌ره‌ ده‌ستێنێ‌و به‌شێكی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌ركی‌ خه‌ڵك كار كردن‌و هه‌وڵدان بۆ گه‌یشتن به‌ دێموكراسییه‌.

به‌ كورتی‌ ئه‌گه‌ر ئاوڕێك له‌ گۆڕانكارییه‌كانی ناوچه‌و جیهان به‌ تایبه‌تی، له‌ ئه‌فغانستان، تونێس، عێراق، لیبی‌‌و میسر هه‌ر كامه‌یان به‌ شێوه‌یه‌ك پشتگیری‌ ئامریكاو رۆژئاوایان له‌گه‌ڵ‌دا بووه‌ بده‌ینه‌وه‌، هه‌ر له‌و كاته‌دا وڵاتانی‌ رووسییه‌و چین به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆیان له‌و وڵاتانه‌دا بۆ مانه‌وه‌ی‌ سیسته‌مه‌ دیكتاتۆره‌كان ئه‌وپه‌ڕی‌ هه‌وڵی‌ خۆیان داوه‌و كێشه‌ی‌ سووریه‌و راپه‌ڕینی‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌م وڵاته‌و پشتگیری‌ رووسییه‌و چین ئه‌مه‌ ده‌گه‌یێنێ‌ كه‌ وڵاتانی‌ سوسیالیستی‌ ته‌نیا به‌ناو بۆ گه‌یشتن به‌ یه‌كسانی‌‌و ته‌بایی‌ گه‌لان تێده‌كۆشن، به‌ڵام له‌گه‌ڵ‌ ئه‌وه‌شدا به‌ رووخانی‌ سسیسته‌می‌ یه‌كیه‌تیی سۆڤییه‌ت روخساری‌ وڵاتانی‌ سوسیالیستی‌ له‌ پێوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئازادی‌‌و یه‌كسانی‌‌و ژیانی‌ كۆمه‌ڵانی‌ خه‌ڵك ده‌ركه‌وت.

زیاتر له‌ ساڵێكه‌ رێژیمی‌ به‌شار ئه‌سه‌د رۆژانه‌ به‌ ده‌یان كه‌س له‌ خه‌ڵكی‌ ئه‌و وڵاته‌ قه‌ڵاچۆ ده‌كات، كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران وه‌ك یه‌كێك له‌ پاڵپشته‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئه‌م رێژیمه‌‌و باقی‌ رێژیمه‌ دیكتاتۆرو كۆنه‌په‌ره‌سته‌كان كه‌ تێڕوانینیان به‌ نیسبه‌ت خه‌ڵكی‌ خۆیانه‌وه‌ وه‌ك كۆماری‌ ئیسلامی‌یه‌ به‌ چه‌ك‌و كه‌ره‌سته‌ی‌ نیزامی‌‌و هێزی‌ مرۆیی‌ یارمه‌تی‌ ئه‌م سیستمانه‌ی‌ داوه‌، بۆ به‌رده‌وامی ئه‌وان. له‌ هه‌ر گۆشه‌یه‌كی ئه‌م جیهانه‌ پان‌و به‌رینه‌دا كه‌ كرده‌وه‌یه‌كی‌ تیرۆریستی‌ لێكه‌وتووته‌وه‌ ئه‌وا ده‌ستی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێرانی‌ تێدا ده‌ركه‌وتووه‌، ئه‌مه‌و كۆمه‌ڵێكی‌ زۆر فاكته‌ری‌ دیكه‌ ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ گه‌یشتنی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ جیهانی دێمۆكراسی‌.

دۆستایه‌تی‌ ئه‌م رێژیمه‌ له‌گه‌ڵ‌ هه‌ر وڵات‌و لایه‌نێك ته‌نیا بۆ به‌هێز كردنی‌ روانگه‌و ئیدئۆلۆژی‌ ولایه‌تی‌ فه‌قیهی‌یه‌و بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ له‌ هه‌موو كه‌ره‌سته‌یه‌ك كه‌ڵك وه‌رده‌گرێ‌. یارمه‌تی دانی به‌ وڵاتی سووریه‌و دروست كردنی گروپه‌ تیروریستیه‌كانی وه‌ك، حه‌ماس‌و حزب الله‌ له‌ فه‌له‌ستین‌و لوبنان له‌ راستای‌ ئه‌و ئامانجه‌دایه‌ كه‌ ئاماژه‌مان پێ كرد.

هه‌نوكه‌ كۆماری‌ ئیسلاكی‌ له‌ قه‌یرانێكی‌ سیاسی‌، ئابووری‌، كۆمه‌ڵایه‌تی‌، فه‌رهه‌نگی‌‌و نیزامی‌‌ دایه‌، كێشه‌ی‌ ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی‌ ئێران به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ له‌ لایه‌ن وڵاتانی‌ 1+5‌و بیروڕای‌ گشتی‌ جیهانی‌ دێموكراتیكدا به‌ره‌و قۆناغێكی‌ تایبه‌ت رۆیشتووه‌، ده‌وڵه‌تی‌ ئێران هه‌نوكه‌ له‌ هه‌ڵویستی‌ خۆی‌ بۆ به‌ده‌ست هێنانی‌ تێكنۆلۆژیای‌ پیتاندنی‌ ئۆرانیۆم پاشگه‌ز نه‌بووه‌ته‌وه‌و به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك ده‌یهه‌وێ‌ له‌ ئاكامدا ده‌ستی‌ به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ رابگات.

ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئێران به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ ئامانجی‌ سه‌ره‌كی‌ ئه‌و رێژیمه‌یه‌و بۆ گه‌یشتن به‌و ئامانجه‌ ئیستراتیژی‌ خۆی‌ هه‌یه‌و له‌ دوو بواره‌وه‌ به‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ نزیك ده‌بێته‌وه‌:

یه‌كه‌م، ئیدئۆلۆژی‌ خۆی‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ سنووره‌كانی‌ ئێران‌و به‌تایبه‌ت له‌و وڵاتانه‌ی‌ كه‌ شیعه‌ مه‌زهه‌بی‌ تێدایه‌ په‌ره‌ پێده‌دات‌و خه‌ڵكی‌ ئه‌و وڵاتانه‌ به‌دژی‌ حكوومه‌ته‌كه‌یان هان ئه‌دات.

دووهه‌م، بۆ سه‌ركوتی‌ خه‌ڵكی‌ ئێران، ترسی له‌ وڵاتانی‌ ده‌ره‌كی‌ نامێنێ‌‌و هه‌ڕه‌شه‌ی‌ ده‌ره‌كی‌ له‌ سه‌ری‌ كه‌م ده‌كاته‌وه‌، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ ئێران به‌ شێوه‌یه‌كی‌ به‌ربڵاو پێشێلكاری‌ مافی‌ مرۆڤه‌و له‌ كوشتن‌و قه‌ڵاچۆ كردنی‌ گه‌لانی‌ ئێران به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك ده‌ست ناپارێزێ‌.

له‌وه‌ زیاتر، له‌ناوبردنی‌ فیزیكی‌ نه‌یاران، جیابیران‌و دوژمنانی‌ ئه‌و حكوومه‌ته‌ له‌ لایه‌ن ولایه‌تی‌ فه‌قیهه‌وه‌ شه‌رعییه‌تی‌ پێدراوه‌، هه‌ر وه‌ك هه‌ڵسووكه‌وتی‌ ئه‌م 33ساڵه‌ی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ نیسبه‌ت ناڕازیان‌و ئۆپۆزیسیۆن‌و تێكۆشه‌رانی‌ سیاسی‌‌و مافی‌ مرۆڤ، به‌ تایبه‌ت پاش ناڕه‌زایه‌تی‌ ساڵی‌ 1388 زیاتر له‌ چه‌ند هه‌زار كه‌س گیران‌و ئه‌شكه‌نجه‌ دران‌و ته‌نانه‌ت هه‌نوكه‌ش له‌ چاڵه‌ڕه‌شه‌كانی‌ رێژیم دان.

ده‌ستپێڕاگه‌یشتنی‌ ده‌وڵه‌تی‌ ئێران به‌ چه‌كی‌ ناوكی‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی‌ گه‌وره‌یه‌ بۆ سه‌ر وڵاتی‌ ئیسرائیل‌و هاوپه‌یمانانی‌ ئامریكا، ئه‌ویش كه‌ به‌ ئاشكرا له‌ ئاخاوتنه‌كانی‌ هه‌ندێك له‌ كاربه‌ده‌ستانی‌ باڵای‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئاماژه‌ی‌ پێدراوه‌.

ئه‌گه‌ر له‌ ساڵانی‌ رابردوو گومانێك له‌ سه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ نیسبه‌ت سه‌ركردایه‌تی‌‌و مودیرییه‌تی‌ تیرۆریزمی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ هه‌بوو، ئێستا به‌ شێوه‌یه‌كی‌ ئاشكرا چه‌ندین به‌ڵگه‌نامه‌ به‌ ده‌سته‌وه‌یه‌ كه‌ رێبه‌رانی‌ ئه‌م رێژیمه‌ هه‌م تێرۆرستن‌و هه‌م سه‌ركردایه‌تی‌ تیرۆریزمی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ ده‌كه‌ن، كه‌ وه‌ك به‌ڵگه‌ بۆ ئه‌و باسه‌مان ده‌كرێ‌ ئاماژه‌ به‌ تیرۆری‌ دوكتور عبدالرحمن قاسملوو (سكرتێری‌ گشتی‌ ئه‌وكاتی‌ حیزبی‌ دێموكراتی‌ كوردستانی‌ ئێران) بكه‌ین كه‌ له‌ ڤیه‌ن پێته‌ختی‌ ئۆتریش به‌ده‌ست دیپلۆمات تیرۆریسته‌كانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ سه‌ر مێزی‌ وتووێژ له‌ كاتێكدا بۆ چاره‌سه‌ری‌ مه‌سه‌له‌ی‌ كورد له‌ رێگای‌ ئاشتیانه‌وه‌ هه‌وڵی‌ ده‌دا شه‌هید كرا. دوكتور پیلتز له‌ كۆنفرانسێكی‌ رۆژنامه‌گه‌ریدا له‌ رێكه‌وتی‌ 8/6/2009 دا ده‌ڵێ‌: ئه‌حمه‌دی‌ نژاد یه‌كێك له‌ به‌شدارانی‌ تیرۆری‌ دوكتور عبدالرحمن قاسملوو بووه‌، ئه‌مه‌و كۆمه‌ڵێك كاری‌ تێرۆریستی‌ دیكه‌ وه‌ك تیرۆری‌ دوكتور شه‌ره‌فكه‌ندی‌ له‌ ئاڵمان كه‌ به‌ قه‌تڵی‌ میكۆنووس ناوبانگی‌ ده‌ركرد‌و هه‌روه‌ها تێرۆری‌ كۆمه‌ڵێك له‌ كه‌سایه‌تی‌ ئێرانی‌ وه‌ك دوكتور به‌ختیارو بروومه‌ند‌و ...هتد سه‌لمێنه‌ری‌ ئه‌و راستییه‌ن.

جگه‌ له‌مانه‌، كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران كۆمه‌ڵێك هێزی‌ تیرۆریستی‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاست رێكخستووه‌ ودانوستانه‌كانی‌ له‌گه‌ڵ‌ هاوپه‌یمانه‌كانی‌دا ئاراسته‌ی‌ به‌ره‌و پووچه‌ڵ كردنه‌وه‌یه‌. گه‌مارۆكانی‌ ئه‌م دواییانه‌ له‌ لایه‌ن یه‌كیه‌تیی ئوروپاو ئامریكا كاریگه‌ری‌ نێگه‌تیڤیان له‌ سه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران داناوه‌، هه‌ر چه‌نده‌ بۆ خۆیان ده‌ڵێن گه‌مارۆی‌ ئابووری‌ ناتوانێ‌ كاریگه‌ری‌ له‌ سه‌ر كۆماری‌ ئیسلامی دابنێ، به‌ڵام هه‌ر له‌ ئیستاوه‌ روون‌و دیاره‌ كه‌ سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ ئه‌م گه‌مارۆیه‌ كاریگه‌ری‌ ناله‌بار له‌ سه‌ر ژیانی‌ خه‌ڵك داده‌نێ، شوێنه‌واری‌ خراپیش له‌ پێوه‌ندیی‌ له‌گه‌ڵ‌ ئابووری‌ گشتی وڵاتدا داناوه‌. ئه‌گه‌ری ئه‌وه‌ش هه‌یه‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ په‌یوه‌ندی‌ له‌گه‌ڵ‌ به‌ستنی‌ گه‌رووی‌ هۆرمۆزدا له‌ به‌رانبه‌ر كاردانه‌وه‌كانی‌ ئامریكا نه‌توانێ‌ خۆڕاگرێت‌و به‌و چه‌شنه‌ ده‌كرێ‌ بڵێین ئیستراتیژی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ هه‌ره‌سی‌ هێناوه‌.

وڵاتانی 1+5‌و دونیای‌ پێشكه‌وتوو به‌و راستی‌یه‌ گه‌یشتوون كه‌ به‌ بوونی ریژیمێكی شه‌ڕخوازو تیرۆریست‌و تیرۆریستپه‌روه‌ر جیهان ئه‌من‌و ئاسایش به‌ خۆوه‌ نابینێ، پڕۆژه‌و به‌رنامه‌و پیلانه‌كانی ئه‌و رێژیمه‌ بۆ بیروڕای‌ گشتی دونیا ئاشكرایه‌و چی دیكه‌ به‌ چه‌واشه‌كاری‌ ناتوانێ سه‌رنجی لایه‌نێك بۆلای‌ خۆی‌ راكێشێ.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1238
بۆچوونه‌کان (1)Add Comment
...
نووسراوه‌ له‌ لایه‌ن شەریف, July 14, 2012
خۆشحاڵم لەوەی کە کاوە بەهرامی بوەتە قەڵەم بدەست

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy