هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

پێگه‌ی‌ كورد له‌ ئاسایشی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاستدا

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

hushiar_-_rojhelat2كورده‌كان له‌ هه‌ل‌ومه‌رجی‌ نوێ دا له‌و كاراكتێره‌ سه‌ره‌كیانه‌ن كه‌ لێدانی‌ نه‌بزی‌ ناوچه‌كه‌ پێوه‌ندی‌ به‌وانه‌وه‌ هه‌یه. "د.عه‌لی‌ راستبین" به‌رپرسی ئه‌نیستیتۆی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ ئیستراتێژیك ـ پاریس.

نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌ ته‌واوی‌ فاكتۆره‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانه‌وه‌‌و به‌ حه‌شیمه‌تێك نزیك به‌ 40 میلیۆن كه‌سه‌وه‌، به‌ خه‌باتێكی‌ دوور و درێژ‌و له‌ نێوه‌رۆكدا ئاشتیخوازانه‌، به‌ هه‌ڵكه‌وتێكی‌ هه‌ستیاری‌ جوغرافیای سیاسییه‌وه‌‌و ...، زۆر جار كه‌وتۆته‌ به‌ هێرشی ژینۆساید به‌ هه‌موو ره‌هه‌نده‌كانییه‌وه‌، به‌ڵام به‌رده‌وام وه‌كوو كاراكتێرێك هاوته‌ریب یان دژبه‌ر له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی‌ جیهانیی‌‌و ناوچه‌یی‌دا درێژه‌ی‌ به‌ خه‌باتی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ خۆی داوه‌. ئه‌وه‌یكه‌ پتر له‌ هه‌موو فاكته‌ره‌كان بۆته‌ هۆی به‌ ئاكام نه‌گه‌یشتنی‌ ئه‌و خه‌باته‌، له‌ لایه‌ك روانگه‌ی‌ ئاسایشی له‌سه‌ر كێشه‌ی‌ كورد به‌ چه‌شنێك بووه‌ كه‌ به‌رده‌وام كورد وه‌كوو كاراكتێرێكی‌ دژه‌ ئاسایش‌و كێشه‌و پوتانسیه‌له‌كانی‌ وه‌كوو فاكته‌رێكی‌ دژه‌ ئاسایش بۆ تێكدانی‌ ئاسایشی‌ ناوچه‌كه‌ سه‌یر كراون. له‌ به‌رامبه‌ریشیدا له‌ لایه‌ك كه‌متر هه‌ستمان به‌و سیاسه‌ته‌ كردوه‌، له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ له‌ یارییه‌ سیاسییه‌ پێوه‌ندیداره‌كان به‌ خۆمانه‌وه‌ وه‌كوو پێویست رۆڵمان نه‌گێڕاوه‌. ئه‌وه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چۆنیه‌تی‌ تێگه‌یشتن له‌ سیاسه‌ت‌و یاری‌ سیاسی‌ كه‌ له‌ ژماره‌ی‌ پێشووی‌ ئه‌م گۆڤاره‌دا ئاماژه‌ی‌ پێكراوه‌. له‌م وتاره‌دا هه‌وڵده‌ده‌ین یه‌ك له‌و ره‌هه‌نده‌ گرینگانه‌ی‌ روانگه‌ی‌ پێویست بۆ كێشه‌كه‌مان، واته‌ روانگه‌ی‌ ئاسایشی، به‌ كورتی‌ بخه‌ینه‌ به‌رباس.

ئاسایش (امنیت) (Security) له‌ زاراوه‌دا "بریتییه‌ له‌ حاڵه‌تی‌ به‌ریی‌ بوون له‌ هه‌رچه‌شنه‌ هه‌ڕه‌شه‌ یان هێرش‌و یان ئاماده‌یی‌ بۆ به‌روڕووبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ هه‌ر هه‌ڕه‌شه‌‌و هێرشێكدا" ئه‌گه‌ر له‌ ده‌لاقه‌یه‌كی‌ واقێعبینانه‌وه‌ سه‌یری‌ واتای‌ چه‌سپاوی‌ ئاسایش له‌ ئه‌ده‌بیاتی‌ سیاسی نێونه‌ته‌وه‌ییدا بكه‌ین، به‌و ئاكامه‌ ده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و پێناسه‌یه‌ پتر بۆ حكوومه‌ت‌و ده‌سه‌ڵاته‌كان كراوه‌ نه‌ك بۆ هێز‌و لایه‌نه‌ ژێرده‌سته‌‌و مافخوراوه‌كان. چونكه‌ ئه‌وه‌یه‌كه‌ دیاریكه‌ری‌ پێناسه‌كانه‌، هێز‌و ده‌سه‌ڵاتی‌ سیاسی‌و به‌رژه‌وه‌ندیی لایه‌نه‌ جۆراوجۆره‌كانه‌، نه‌ك زمان‌و ئه‌ده‌بیاتی‌ "مه‌زڵوم نمایی‌"‌و چه‌وساوه‌یی‌. واته‌ هێزێك ئه‌گه‌رچی‌ چووكه‌، ده‌توانێ‌ هاوكێشه‌كان بگۆڕێ‌، به‌ مه‌رجێك به‌ چاوێكی‌ واقێعبینانه‌وه‌ سه‌یری‌ رووپه‌ڕه‌ سیاسییه‌كان بكات‌و كار بكاته‌ سه‌ر پشت په‌رده‌ سیاسییه‌كان. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش پێویسته‌ هه‌وڵ بدا بۆ بوونه‌ كاراكتێرێكی‌ به‌هێز‌و سه‌رنجڕاكێش له‌ سووژه‌ی‌ سه‌ر مێزی‌ دیالۆگی‌ پشت په‌رده‌ سیاسییه‌كاندا.

ئێمه‌ وه‌كوو نه‌ته‌وه‌یه‌ك كه‌ له‌ حاڵی‌ خه‌بات داین، خاوه‌ن ژیئۆپلتیكێكی‌ (Geopolitics) زۆر هه‌ستیارین، كه‌ ده‌توانێ‌ له‌ د‌وسێیه‌ی‌ كورد دا هه‌م خاڵی‌ ئه‌رێنی‌ هه‌بێ‌‌و هه‌م خاڵی‌ نه‌رێنی‌. ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاست ناوچه‌یه‌كی‌ گرینگ‌و هه‌ستیاری‌ جیهانه‌ كه‌ هه‌ر چه‌شنه‌ كرده‌وه‌یه‌ك تێیدا ده‌توانێ‌ كارتێكه‌ریی‌‌و كاردانه‌وه‌یه‌كی‌ جیهانیی‌ هه‌بێ‌. به‌ پێی‌ توێژینه‌وه‌ی‌ زانستی ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌ 67%ی‌ پاشكه‌وته‌ نه‌وتییه‌كانی‌ جیهانی‌ له‌خۆگرتووه‌ كه‌ له‌ ئاستێكی‌ باشدا به‌رهه‌م ده‌هێنرێ‌‌و تێچوونێكی‌ كه‌میشی هه‌یه‌. وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌ش به‌ تێكڕا خاوه‌نی‌ ئابوورییه‌كی‌ "تاك به‌رهه‌م"ین‌و زۆربه‌شیان ئابوورییه‌كه‌یان به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ نه‌وت‌و وزه‌كانی‌ دیكه‌وه‌ كه‌ ته‌نانه‌ت ده‌بێ‌ نه‌وت‌و وزه‌ی‌ پێویستی‌ خۆشیان له‌ ده‌ره‌وه‌ دابین بكه‌نه‌وه‌(هاورده‌)، به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاست شاده‌ماری‌ ئابووری‌ پیشه‌سازیی‌ جیهانه‌. ئه‌م پێناسه‌یه‌ له‌و ناوچه‌یه‌ ده‌توانێ‌ له‌ ره‌هه‌ندی‌ جۆراوجۆره‌وه‌ تاوتوێ‌ بكرێ‌، یه‌ك له‌و ره‌هه‌ندانه‌، ره‌هه‌ندی‌ ئاسایشییه‌، پارێزه‌رانی‌ ئاسایشی شاده‌ماری‌ ئابووری‌ پیشه‌سازیی‌ جیهان. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش هه‌م وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا‌و هه‌م یه‌كییه‌تی‌ ئورووپاش له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن كه‌ ده‌بێ‌ به‌ هه‌مو نرخێك ئاسایشی ئه‌و ناوچه‌یه‌ بپارێزرێ‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش چه‌ندین تیۆری‌و پرۆژه‌ هاتوونه‌ته‌ ئاراوه‌ كه‌ بۆ وێنه‌ ده‌توانین له‌وانه‌ ئاماژه‌ به‌ تێۆری "پێكهێنانی‌ جیهانی‌ ئاسایشی‌ یه‌كده‌ست"ی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا بكه‌ین، بێگومان حاكمبوونی‌ هێژموونی‌ سیاسی، نیزامی‌‌و ئابوورییه‌كی‌ یه‌كده‌ست به‌سه‌ر جیهاندا، هاتنه‌ ئارای‌ ئاسایشێكی‌ یه‌كده‌ستی‌ به‌دواوه‌یه‌.

وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ بردنه‌پێشی‌ ئه‌م تیۆرییه‌ له‌ چوارچێوه‌ی‌ پرۆژه‌یه‌كدا، خه‌ریكی‌ ره‌خساندنی‌ بوارێكی‌ له‌باره‌ بۆ ژیۆپۆلیتیكی‌ نوێ‌ به‌ نێوی‌ "ژیۆپۆلیتیكی‌ ره‌خنه‌گرانه‌" (ژئوپولتیك انتقادی‌)، (Critica Geopolitics) یان به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ به‌و پێناسانه‌ی‌ كه‌ پێشتر هێنامانه‌ ئاراوه‌، ژیۆپۆلیتیكی‌ پۆست مۆدێڕن ده‌ست پێ‌ده‌كات‌و وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكاش به‌ هه‌ڵسه‌نگاندنی‌ بارودۆخی‌ وڵاتان له‌گه‌ڵ ئه‌و پێناسانه‌دا سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌كی‌ خۆی‌ داده‌ڕێژێ‌‌و هه‌ر له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌شه‌ كه‌ سیاسه‌تی‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا له‌سه‌ر بناخه‌ی‌ دوكترینی‌ ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ به‌ڕێوه‌ده‌چێ‌. وه‌كوو ئه‌وه‌یكه‌ زۆرجار ئاماژه‌ی‌ پێكراوه‌، وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا ئه‌زموونی‌ پشتگیری‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ سه‌ره‌ڕۆ‌و حكوومه‌ته‌ توتالیتاره‌كانی‌ له‌بیره‌، له‌ ژیۆپۆلیتیكی‌ پۆست مۆدێڕندا هه‌وڵی‌ داوه‌ نێوه‌رۆكی‌ ئه‌و سیاسه‌ته‌ی‌ پێشووی‌ پێچه‌وانه‌ بكاته‌وه‌‌و یان لانیكه‌م گۆڕانێكی‌ ریشه‌یی‌ تێدا درووست بكات. بۆ چوونه‌ پێشی‌ ئه‌م سیاسه‌ته‌ش شه‌ڕی‌ دژی‌ه‌تێرۆریان وه‌كوو هه‌نگاوی‌ یه‌كه‌می‌ ژیۆئستراتیژیكه‌كانی‌ خۆیان هێناوه‌ته‌ ئاراوه‌. یان به‌ واتایه‌كی‌ دیكه‌ ژیۆپۆلیتیكی‌ پۆست مۆدێڕن سنووری‌ نێوان شه‌ڕ‌و ئاشتی‌ دست نیشان ده‌كات‌و هۆكار‌و فاكتۆره‌ دژه‌ ئاشتییه‌كان ده‌ناسێنێ‌.

بۆ وێنه‌ دیاریكردنی‌ ته‌وه‌ری‌ شه‌ڕ (محور شرارت) ئێران، سوریه‌‌و كوره‌ی‌ باكوور له‌و رێكارانه‌ بوون، پێش لێدانی‌ عێراق ئه‌و وڵاته‌ش له‌و ته‌وه‌ره‌دا بووه‌ كه‌وابوو لێره‌دا یه‌ك، هیچ، سه‌ڵه‌واتی‌ـ به‌ سوودی‌ دۆزی‌ كورده‌. له‌ چوارچێوه‌ی‌ ئه‌و ژیۆپۆلیتیكه‌ نوێیه‌دا كورد تۆپه‌كه‌ی‌ له‌به‌ر پێی دایه‌‌و خۆشی له‌مه‌یدانی‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌دایه‌. واته‌ گه‌ر گوڵیشی‌ پێ‌نه‌كرێ‌، ده‌توانێ‌ یاری‌ پێبكات تا بوار بۆ گوڵ كردن بڕه‌خسێنێت.

له‌ بواری‌ حه‌شیمه‌ته‌وه‌ به‌شی دووهه‌می‌ كورد له‌ ئێراندایه‌‌و خاوه‌نی‌ بزووتنه‌وه‌یه‌كی‌ ناسراو، به‌هێز‌و دێموكراتیكه‌، هه‌نووكه‌ش له‌حاڵی‌ خه‌باتدایه‌ دژبه‌ حكوومه‌تی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ ئێران كه‌ یه‌ك له‌ وڵاتانی‌ ته‌وه‌ری‌ شه‌ڕه‌‌و به‌هێزترین‌و ئه‌كتیڤترین پاڵپشتی‌ تێرۆریزم له‌ئاستی‌ جیهاندایه‌. كۆماری‌ ئیسلامی‌ زۆربه‌ی‌ مه‌واده‌ خاوه‌كانی‌ ته‌وه‌ری‌ شه‌ڕی‌ له‌خۆیدا كۆكردۆته‌وه‌، پاڵپشتی‌ په‌ره‌پێدانی‌ تێرۆریزمی‌ ده‌وڵه‌تی‌‌و نێوده‌وڵه‌تی‌، پێشێلكردنی‌ مافی‌ مرۆڤ، هه‌وڵدان بۆ به‌رهه‌مهێنانی‌ چه‌كی‌ ناوكی‌، ده‌ستێوه‌ردان له‌كاروباری‌ وڵاتانی‌ دراوسێ‌‌و ...، ئه‌وانه‌ هه‌موو له‌لایه‌ك‌و دژایه‌تییه‌كی‌ له‌مێژینه‌ی‌ رۆژئاوا، به‌ تایبه‌ت له‌گه‌ڵ وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكادا هه‌یه‌‌و، خۆی به‌رێبه‌ری‌ ئیسلام‌و لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ری‌ مه‌سێحییه‌ت‌و زایۆنیزم ده‌زانێ‌‌و به‌رده‌وام له‌هه‌وڵدایه‌ كه‌ خۆی به‌لایه‌نی‌ به‌رامبه‌ری‌ ئه‌و دوو لایه‌نه‌ی‌ دیكه‌ نیشان بدات. له‌و نێوانه‌شدا لایه‌نی‌ سوننه‌ به‌ گشتی‌‌و توندئاژووی‌ سوننه‌ به‌ تایبه‌تی‌ به‌ دوژمنی‌ ئیستراتیژیك ده‌زانێت. كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاستدا خاوه‌نی‌ تیۆری‌ "شه‌ڕی‌ پێشگیرانه‌یه‌ (Pre – empitive actions) كه‌ مه‌به‌ست له‌و تێۆرییه‌ پێشگرتن به‌ مه‌ترسییه‌كان له‌ده‌ره‌وه‌ی‌ سنووره‌كانی‌ ئێرانه‌ه‌ویه‌ كه‌ باشترین رێكاریش بۆ پراكتیزه‌كردنی‌ ئه‌و تیۆرییه‌ رێگای‌ تیرۆر، ئاژاوه‌‌و قه‌یران خوڵقاندنه‌. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش هاوڕێ‌‌و هاوپه‌یمانێكی‌ گرینگ وه‌كوو سوریه‌‌و په‌یمانكارگه‌لێكی‌ تازه‌نه‌فه‌س‌و ئاماده‌ وه‌كو حیزبوڵڵای‌ لوبنان، حه‌ماسی‌ فه‌لستین، شیعه‌كان له‌ عه‌ره‌بستانی‌ سعوودی‌، شیعه‌كان له‌ ئه‌فغانستان، پاكستان‌و له‌ هه‌مووان گرینگتر شیعه‌كانی‌ عێراق كه‌ كاتی‌ خۆی له‌لایه‌ن خۆیه‌وه‌ سازماندراون‌و له‌فێرگه‌كانی‌ خۆیاندا ئاموزش دراون، هه‌یه‌. جیا له‌وانه‌ په‌ل ده‌هاوێژێ‌ بۆ وڵاتانی‌ دیكه‌‌و ناوچه‌كانی‌ دیكه‌ش. جیاله‌مانه‌ش كۆماری‌ ئیسلامی‌ به‌ هه‌موو تواناوه‌ تێده‌كۆشێ‌ پیشان بدات كه‌ له‌دابینكردن‌و كۆنترۆڵ كردنی‌ ئاسایشی‌ نێوخۆیی‌‌و سنووری‌دا سه‌ركه‌وتوو بووه‌، ئه‌وه‌ له‌حاڵێكدایه‌ كه‌ له‌ تیۆری ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌دا كۆماری‌ ئیسلامی‌، تێكدانی‌ ئاسایشی وڵاتانی‌ دیكه‌ به‌ فاكتۆرێكی‌ كاریگه‌ر ده‌زانێت.

به‌ سه‌رنجدانێكی‌ ورد له‌پێكهاته‌ی‌ دێموگرافی‌ ئێران، تێده‌گه‌ین كه‌ ئه‌و وڵاته‌ له‌ راده‌یه‌كی‌ 60%دا له‌نه‌ته‌وه‌كانی‌ دیكه‌ پێكهاتووه‌، ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ش هه‌ر كامه‌ خاوه‌ن رابردوویه‌ك له‌خه‌بات‌و پێكدادان له‌گه‌ڵ ده‌سه‌ڵاتدارانی‌ ئێران‌و كۆماری‌ ئیسلامیدا بوون، یه‌ك له‌و نه‌ته‌وانه‌، نه‌ته‌وه‌ی‌ كورد بووه‌ كه‌ هه‌رده‌م خاوه‌نی‌ فاكتۆره‌كانی‌ خه‌باتێكی‌ ئه‌كتیڤ بووه‌‌و ئێستاش له‌سه‌ره‌وه‌ی‌ ئۆپۆزیسیۆنی‌ ئێراندایه‌. له‌ ئێرانیشدا توانایی‌ مانۆڕی‌ له‌چوار پارێزگای‌ ورمێ‌، كوردستان، كرماشان‌و ئیلامدا هه‌یه‌‌و هاوكات ده‌توانێ‌ كێشه‌ی‌ چه‌ند لایه‌نه‌ بۆ وڵاتانی‌ ئه‌رمه‌نستان، توركیه‌‌و عێراق درووست بكات‌و سنووره‌ نێوخۆییه‌كانیش تێك بدات، واته‌ دینامیزم‌و پۆوتانسیلێك هه‌یه‌ كه‌ نه‌ته‌نیا ده‌توانێ‌ ئاسایشی‌ نێوخۆیی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ تێك بدات، به‌ڵكوو ئه‌و هێزه‌شی‌ هه‌یه‌ كه‌ پێش له‌ ده‌ستێوه‌ردانی‌ كۆماری‌ ئیسلامی‌ له‌ وڵاتانی‌ جیراندا بگرێ‌.

كۆماری‌ ئیسلامی‌ نیشانی‌ داوه‌ كه‌ له‌به‌رامبه‌ر هێزێكی‌ پارتیزاندا چه‌نده‌ بێ‌هێز‌و لاوازه‌، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ بۆ به‌ڕێوه‌بردنی‌ كرده‌وه‌گه‌لی‌ دژه‌ئاسایشی‌‌و سیخۆڕی‌‌و تێرۆر‌و ته‌خریبكردن پسپۆڕ‌و به‌ئه‌زموونه‌. له‌باشووری‌ كوردستانیشدا پێنج پارێزگای‌ گه‌وره‌ی‌ دهۆك، موسڵ، هه‌ولێر، كه‌ركووك‌و سلێمانی‌ ده‌توانن رۆڵی‌ گرینگ له‌ئاسایشی ناوچه‌كه‌دا بگێڕن، موسڵ، دهۆك‌و هه‌ولێر ده‌توانن كار بكه‌نه‌ سه‌ر سنووره‌كانی‌ توركیه‌‌و سوریه‌‌و قه‌یرانی‌ گه‌وره‌ی‌ ئاسایشی، ئابووری‌، سیاسی، بۆ ئه‌و دوو وڵاته‌ بخوڵقێنن‌و له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ له‌ پارێزگای‌ هه‌ولێر‌و سلێمانیه‌وه‌ كێشه‌ی‌ سنووری‌ بۆ ئێران بخوڵقێنن، له‌سه‌ره‌وه‌شی‌ باكووری‌ كوردستان ده‌توانێ‌ له‌رێگای‌ پارێزگاكانی‌ هه‌كاری‌، وان، قه‌ره‌ كۆسه‌، قارس، ئه‌رزرووم، ئه‌رزنجان، سیواس، مه‌لاتیه‌، درعه‌ش، ئه‌سكه‌نده‌ری‌، گازی‌ ئانته‌ب، ئورفه‌‌و ماردینه‌وه‌ ده‌توانن هه‌م له‌ ئاستی‌ نێوخۆدا‌و هه‌م له‌ئاستی‌ ده‌ره‌كی دا كه‌مه‌ربه‌ندێكی‌ ئاسایشی‌ پێك بێنن‌و هه‌م كار بكه‌نه‌سه‌ر ئاسایشی وڵاتانی‌ دراوسێ‌ وه‌كوو ئێران، سوریه‌‌و هه‌م توركیه‌ كه‌ وڵاتێكی‌ توریستییه‌وه‌ زۆرترین داهاتیشی له‌ رێگای‌ پیشه‌ی‌ توریست( گه‌شتیاری"یه‌وه‌ به‌رهه‌م دێت. ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ یه‌كێ‌ له‌ تایبه‌تمه‌ندییه‌ گرینگه‌كانی‌ وڵاتی‌ توركیه‌یه‌. كه‌وابوو خودی‌ بوونی‌ پیشه‌ی‌ توریسم (گه‌شتیاری‌) ده‌توانێ‌ فاكته‌رێكی‌ به‌هێز بێ‌ بۆ به‌ره‌وپێش بردنی‌ پلانه‌ سیاسییه‌كانی‌ خه‌ڵكی‌ كورد. به‌ سه‌رنجدان به‌وه‌یكه‌ باكووری‌ كوردستان 21 پارێزگایه‌‌و حه‌شیمه‌تی‌ كورد له‌وێ‌ پتر له‌ هه‌رسێ‌ پارچه‌كه‌ی‌ دیكه‌یه‌، بزوتنه‌وه‌ی‌ كورد ئه‌گه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی‌ سیاسه‌تێكی‌ ئه‌مڕۆیی‌، دێموكراتیك‌و خه‌ڵكی‌دا چالاكی‌ بكات‌و له‌ ده‌رفه‌ته‌كان كه‌ڵكی‌ گونجاو وه‌ربگرێت ده‌توانێ‌ له‌ لایه‌ك فه‌زایه‌كی‌ دۆزه‌خی‌ به‌ جێی‌ فه‌زای‌ ئه‌من‌و هێمنی‌ له‌ توركیه‌دا بخوڵقێنێ‌، له‌لایه‌كی‌ دیكه‌شه‌وه‌ ده‌توانێ‌ له‌ هه‌ڵكه‌وتێكی‌ توریستی‌ ئه‌و وڵاته‌ وه‌كوو پردێكی‌ پێوه‌ندی‌ به‌ره‌و دنیای‌ ده‌ره‌وه‌ كه‌ڵك وه‌ربگرێت.

پێش لێدانی‌ عێراق ده‌كرا بڵێین كوردستان له‌ نێوان چوار كوچكه‌ی‌ شه‌ڕ یان شه‌یتانی‌دا هه‌ڵكه‌وتبوو، به‌ لێدانی‌ عێراق یه‌كێ‌ له‌ فاكتۆره‌ مه‌ترسییه‌ دژه‌ئاساییشه‌كان له‌سه‌ر به‌شێك له‌ كوردستان كه‌م بووه‌وه‌، به‌ڵام سێكوچكه‌ی‌ شه‌یتانی‌ دژه‌ كورد هه‌ر له‌جێی‌ خۆیه‌تی‌. خاڵێكی‌ جێگای‌ سه‌رنج ئه‌وه‌یه‌ كه‌ دوو وڵاتی‌ ئێران‌و سوریه‌، له‌ كۆمه‌ڵێك خاڵدا ده‌كه‌ونه‌ ته‌وه‌ری‌ شه‌راره‌ته‌وه‌ كه‌ بریتین له‌ پاڵپشتی‌ گرووپه‌ توندڕه‌وه‌كان‌و بزاوته‌ توندئاژۆییه‌كان له‌ فه‌لـله‌ستین‌و لوبنان دژ به‌ ئیسرائیل، پێشێلكردنی‌ مافی‌ مرۆڤ، دژایه‌تی‌ ره‌وه‌تی‌ ئاشتی‌ ناوچه‌كه‌ به‌ تاتیبه‌تی‌ ئاشتی‌ عه‌ره‌به‌كان، فه‌له‌ستین، ئیسرائیل‌و ...، به‌سه‌رنجدان به‌و هه‌ڵكه‌وته‌ تامپۆنییه‌ی‌ كوردستان، ده‌توانین له‌ روانگه‌یه‌كی‌ واقێعبینانه‌وه‌ بڵێین كوردستان‌و كورد خاوه‌نی‌ تواناییه‌كی‌ ئه‌وتۆیه‌ كه‌ هاوكات نه‌ته‌نیا ئاسایشی هه‌ر چوار ده‌وڵه‌تی‌ داگیركه‌ره‌كه‌ی‌ تێكبدات، به‌ڵكوو ده‌توانێ‌ پتر له‌ فه‌له‌ستین كێشه‌ بۆ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوڕاست بخوڵقێنێ‌.

چوار دوژمنی‌ سوێندخواردوو

جار جار ده‌بیستین یان ده‌خوێنینه‌وه‌ كه‌ فڵان وڵات یان فیسار ده‌وڵه‌تی‌ داگیركه‌ری‌ كوردستان چاكتر بووه‌ یان خراپتره‌، به‌ڵام به‌ڕاستی‌ ئه‌مه‌ نیشانه‌ی‌ ساده‌یی‌‌و ساویلكه‌یی‌ ئێمه‌یه‌ یان هه‌ر وایه‌؟ ئه‌گه‌ر خوێندنه‌وه‌یه‌كمان له‌سه‌ر كرده‌وه‌‌و سیاسه‌تی‌ هه‌ر چوار وڵات هه‌بێ‌ خێرا له‌و چه‌شنه‌ بیركردنه‌وه‌ی خۆمان په‌ژیوان ده‌بینه‌وه‌. چونكه‌ هه‌ر چوار وڵات له‌چه‌ندین دانیشتن‌و ئاخافتندا، په‌یمان‌و به‌ڵێنییان بۆ یه‌ك هه‌ڵوێست بوون له‌هه‌مبه‌ر هه‌ڕه‌شه‌ی‌ كورده‌كاندا چه‌ند پات كردۆته‌وه‌ بۆ وێنه‌ پرۆسه‌ی‌ ئه‌نفال ‌و كیمیابارانی‌ هه‌شتاكانی‌ باشووری‌ كوردستان له‌لایه‌ن دیكتاتۆری‌ به‌عس، سه‌ددام حوسێنه‌وه‌، دانی‌ حوكمی‌ جیهاد دژ به‌ گه‌لی‌ كورد ‌و به‌ كافرزانینیان‌و حه‌ڵاڵكردنی‌ خوێن، ماڵ‌و نامووسیان له‌لایه‌ن دیكتاتۆری‌ به‌ ناو ئیسلام ئایه‌تووڵڵا خومه‌ینییه‌وه‌، توركیه‌ به‌رده‌وام به‌ دڕندانه‌ترین شیواز شۆڕشه‌ كوردییه‌كانی‌ سه‌ركوت كردوه‌، له‌وانه‌ ده‌توانین ئاماژه‌ به‌ هێرشه‌كانی‌ ساڵی‌ 1984 بكه‌ین كه‌ ده‌وڵه‌تی‌ كه‌مالیستی‌ توركیه‌ شه‌ڕێكی‌ تێرۆریستی‌ به‌رین‌و ترسناكی‌ له‌دژی‌ كوردستان ده‌ستپێكرد، به‌ داخه‌وه‌ ئه‌وه‌شی له‌كاتێكدا بوو كه‌ یارمه‌تییه‌ ئابووری‌‌و نیزامییه‌كانی‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا بۆ توركیه‌ روو له‌زیادبوون بوو، ئه‌و یارمه‌تییانه‌ بریتی‌ بوون له‌فرۆكه‌ جه‌نگییه‌كان، تانگ، ئاموزشی جۆراوجۆری‌ نیزامی‌‌و ...، دیاره‌ له‌بیریشمان نه‌چێ‌ كه‌ توركیه‌ ئه‌ندامی‌ ناتۆ بوو و هه‌ر وڵاتێكی‌ ئه‌ندامی‌ ناتۆ پێویسته‌ له‌یارمه‌تی‌ به‌خشینه‌كانی‌ وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كان بێ‌به‌ری‌ نه‌بێ‌، ئه‌وكات مافی‌ مرۆڤ به‌لای‌ ئه‌وانه‌وه‌ جیا له‌ مافی‌ هاووڵاتییانی‌ ئه‌مریكایی‌ بوو! گرینگ راگرتنی‌ پێگه‌ ئێستراتێژیكییه‌كان‌و دڵی‌ هاوپه‌یمانانیان بوو! له‌ راستیدا ئه‌وه‌ له‌ رووداوه‌كه‌ی‌ 11ی‌ سێپتامبری‌ 2001ی‌ زایینی‌دابوو كه‌ مافی‌ مرۆڤیش لای‌ ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ گرینی‌ په‌یدا كرد. جێگای‌ هێما بۆ كردنه‌ كه‌ به‌كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌و یارمه‌تی‌و دیارییانه‌ی‌ وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا‌و سیاسه‌تی‌ فاشیستییانه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ كه‌ماڵیزم ده‌یان هه‌زار خه‌ڵكی‌ بێ‌چه‌ك كوژران، پتر له‌ 3500 شار‌و گوند كاول كران، ده‌كرێ‌ بڵێین ئه‌م جینایه‌ته‌ كاره‌ساتبارتر له‌ بۆمبارانی‌ كۆزۆڤۆ له‌لایه‌ن هێزه‌كانی‌ ناتۆوه‌ بوو، دیاره‌ لوتكه‌ی‌ ئه‌و دڕنده‌ییه‌ 1997 بوو كه‌ جگه‌ له‌و كوشتار‌و كاولكارییه‌ پتر له‌ دوو تا سێ‌ میلیۆن كه‌س په‌ڕیوه‌ی‌ وڵاتان بوون. له‌ راستیدا ئه‌م كرده‌وه‌ ژینۆساید‌و نه‌سڵكوژییه‌ش له‌ژێر ناوی‌ شه‌ڕی‌ دژه‌ تێرۆردا به‌ڕێوه‌ چوو. سورییه‌ش كه‌ به‌رده‌وام به‌ هۆی كه‌می‌ حه‌شیمه‌تی‌ كورد له‌وێ‌‌و سیاسه‌تی‌ راگواستنیان‌و بڵاوكردنه‌وه‌یان له‌گه‌ڵ چوكترین كرده‌وه‌دا به‌ توندترین دژكرده‌و سه‌ركوت كراون، له‌وانه‌ه‌ ده‌توانین هێما بۆ كوشتاره‌كه‌ی‌ قامشلی بكه‌ین.

كوردستان‌و گرینگی‌ ئاسایشی ناوچه‌كه‌:

به‌ سه‌رنجدانێك له‌نه‌خشه‌ی‌ جوغرافیایی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاست به‌و راستییه‌ ده‌گه‌ین كه‌ جوغرافیای‌ كوردستان له‌ روانگه‌ی‌ ژیۆپۆلیتیكه‌وه‌ هه‌ڵكه‌وتێكی‌ گرینگی‌ هه‌یه‌ كه‌ ئێران، عێراق، سوریه‌، توركیه‌، ئازه‌ربایجان، ئه‌رمه‌نستان، گورجستان پێكه‌وه‌ ده‌به‌ستێته‌وه‌. هه‌روا كه‌ هێمامان بۆ كرد سێ‌كوچكه‌ی‌ ئێران، سوریه‌، عێراق كه‌ وڵاتانی‌ ته‌وه‌ری‌ شه‌ڕانگێز (شرارت) بوون‌و به‌رده‌وام زه‌قترین ئاسته‌نگی‌ سه‌ر رێگای‌ ئاشتی‌‌و دێموكراتیزاسیۆنی‌ ناوچه‌كه‌ بوون‌و هه‌ن، سێ‌وڵاتن كه‌ كوردستانیان به‌ سه‌ردا دابه‌ش كراوه‌. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ زۆرترین به‌شی كورد له‌وڵاتی‌ توركیه‌دایه‌، وڵاتێك كه‌ له‌لایه‌ك له‌سه‌رده‌مانی‌ ئیمپراتووری‌ عوسمانی‌دا له‌ئاڵا هه‌ڵگرانی‌ شه‌ڕی‌ سه‌لیبی‌ بووه‌‌و ئێستاش یه‌كێ‌ له‌ مه‌ترسیدارترین خێزگه‌كانی‌ ئیسلامی‌ توندئاژۆیه‌. له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ ئه‌و وڵاته‌ ئه‌گه‌رچی‌ سه‌رده‌مانێك به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندی‌ ژیۆپۆلیتیكییه‌وه‌ له‌ هاوپه‌یمانانی‌ رۆژئاوا به‌ تایبه‌ت ئه‌مریكا بووه‌، كه‌چی‌ له‌لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ وه‌كوو نوێنگه‌ی‌ پان توركیزم به‌ ده‌سه‌ڵاتێكی‌ ته‌واو نیزامییه‌وه‌ پرۆژه‌ی‌ ژینۆسایدی‌ كورد‌و پاكتاوی‌ ره‌گه‌زی‌ ئه‌رمه‌نی‌ به‌ڕێوه‌ بردوه‌‌و ده‌ستێوه‌ردانی‌ كێشه‌ی‌ قێبرسی‌ كردوه‌. به‌ڵام له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌مانه‌شدا گه‌وره‌ترین پردی‌ پێوه‌ندی‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌ی‌ نێوان ئورووپا‌و ئاسیا به‌تایبه‌ت ئورووپا‌و رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاسته‌.

به‌ سه‌رنجدانی ورد له‌ بارودۆخی‌ ئه‌و چوار وڵاته‌ به‌و ئاكامه‌ ده‌گه‌ین كه‌ به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌سڵی‌ دابینبوونی‌ ئه‌منییه‌ت، كه‌ بچووكترین فاكتۆر ده‌توانێ‌ هۆكارێكی‌ نائه‌منی‌ بێت، به‌ڵام بۆ سه‌قامگیركردنی‌ ئه‌منییه‌ت كۆمه‌ڵه‌ فاكتۆرێكی‌ به‌هێز‌و فره‌ڕه‌هه‌ند پێویسته‌، ئه‌و چوار وڵاته‌ به‌ بێ‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ خواسته‌كانی‌ كورد ناتوانن بانگه‌شه‌ی‌ پاراستنی‌ ئاسایشی خۆیان بكه‌ن. بێگومان ره‌وتی‌ ئاسایش حاڵه‌تێكی‌ سیالی هه‌یه‌، واته‌ شه‌ڕێكی‌ پارتیزانی‌ له‌ چیاكانی‌ كوردستان، یان هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر چاڵه‌ نه‌وته‌كانی‌ باباگۆڕگوڕ، یان هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر شاره‌كانی‌ توركیه‌، یان هه‌ڕه‌شه‌یك بۆ سه‌ر سنووری‌ بازرگانی‌ له‌نێوان ئێران‌و توركیه‌دا، یان هه‌ڕه‌شه‌یه‌ك بۆ سه‌ر پاڵاوگه‌ نه‌وتییه‌كانی‌ "نه‌وت‎شار"ی‌ كرماشان ده‌توانێ‌ ده‌نگدانه‌وه‌یه‌كی‌ جیهانی هه‌بێ‌‌و ئاسایشی ناوچه‌كه‌ بخاته‌ ژێر كاریگه‌رییه‌وه‌. به‌ پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ كورد ده‌توانێ‌ فاكتۆرێكی‌ به‌هێز‌و كاریگه‌ر بۆ به‌ره‌وپێشچوونی‌ پرۆژه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ نێوه‌ڕاستی‌ گه‌روه‌‌و پرۆژه‌ی‌ چاكسازی‌ هه‌مه‌ لایه‌نه‌ له‌ناوچه‌كه‌‌و پراكتیزه‌كردنی‌ پرۆژه‌ی‌ دێموكراتیزاسیۆن بێت. چونكه‌ ده‌بێ‌ بزانین‌و دونیاش به‌و قه‌ناعه‌ته‌ بگه‌یه‌نین كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ به‌شێكی‌ سه‌ره‌كی‌ له‌قه‌یرانه‌كانی‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌، ئێران، سوریه‌، عێراق‌و توركیه‌یه‌، هه‌روه‌ها كه‌ ده‌زانین ره‌وتی‌ رادیكاڵیزمی‌ ئیسلامی‌ كه‌ پڕ مه‌ترسیترین فاكتۆری‌ توند‌وتیژی‌ له‌ ناوچه‌كه‌‌و جیهاندایه‌ له‌و ناوچه‌یه‌دا به‌ زه‌قی‌ خۆده‌نوێنێ‌‌و ته‌نانه‌ت بانگه‌شه‌ی‌ رێبه‌ریی‌ رادیكاڵیزمی‌ جیهانی‌ ئیسلامیش ده‌كات.

ته‌نیا فاكتۆرێك كه‌ بتوانێ‌ پێش به‌و مه‌ترسییه‌ بگرێ‌، پاڵپشتی‌ هێزێكه‌ كه‌ له‌به‌رامبه‌ر ئه‌واندابێت. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش كورد هه‌موو تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی‌ وه‌ها هێزێكی‌ هه‌یه‌. ئه‌گه‌رچی‌ ده‌بینین وڵاتانی‌ ئیسلامی‌‌و عه‌ره‌بی‌ هه‌وڵ ده‌ده‌ن هه‌ركام به‌ چه‌شنێك هێزێكی‌ ئیسلامی‌ له‌ كوردستاندا ساز بكه‌ن یان ڤیرووسی توندڕه‌وی‌ ئیسلامی‌ له‌ كوردستاندا ببیننه‌وه‌‌و په‌ره‌ی‌ پێ‌بده‌ن‌و به‌هێزی‌ بكه‌ن، كه‌چی‌ ساڵانێكی‌ دوورودرێژه‌ كه‌ گه‌ڕان به‌ دوای‌ شوناسی‌ خۆیدا، كوردی‌ كردۆته‌ هێزێكی‌ سێكۆلار‌و به‌ره‌و هێزی‌ ناوچه‌یی‌بوونی‌ ده‌بات.

جێی‌ هێما بۆ كردنه‌ توركیه‌ی‌ كه‌ماڵیستی‌ ده‌بێ‌ له‌و راستییه‌ گه‌یشتبێ‌ كه‌ ئیدی‌ ئه‌و بایه‌خه‌ی‌ بۆ رۆژئاوا‌و ئه‌مریكا نه‌ماوه‌. توركیه‌ ئێستا به‌ جیددی‌ قه‌یرانی‌ دۆزی‌ كورد هه‌یه‌، هه‌ر ئه‌وه‌ش بۆته‌ هۆی ئه‌وه‌كه‌ ئه‌و وڵاته‌ ئێستا به‌ تێكچوونی‌ هێڵه‌ ئێستراتێژیكه‌كان له‌ ناوچه‌دا وه‌كوو هاوپه‌یمانێكی‌ پڕ كێشه‌‌و گرفت ده‌ركه‌وێ‌، هه‌ر بۆیه‌ نه‌ وڵاتانی‌ ئورووپایی‌‌و نه‌ وڵاته‌ یه‌كگرتووه‌كانی‌ ئه‌مریكا هیچكام حه‌زیان له‌ خۆتێكه‌ڵ كردن له‌گه‌ڵ ئه‌و كێشانه‌دا نیه‌. توركیه‌ به‌ هۆی چه‌ند هۆكاری‌ توند‌وتیژی‌، گه‌نده‌ڵی‌، شۆڤێنیستی‌‌و ته‌نانه‌ت راسیستیی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌، سه‌ركوت‌و خه‌فه‌قان، كێشه‌ی‌ ئیسلامی‌‌و سێكۆلار‌و نیزامییه‌كان، كێشه‌ی‌ كورد له‌ ئاستێكی‌ جیددی‌دا‌و كێشه‌ی‌ ئه‌رمه‌نییه‌كان‌و كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی‌ دیكه‌، ئه‌و وڵاته‌ی‌ وه‌كوو دارێكی‌ به‌ ته‌واو كرمۆڵ لێكردوه‌، ئه‌رته‌شی توركیه‌ش به‌و كولتووره‌ كودتاییه‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌تی‌ ئیدی‌ توانای‌ راوه‌ستانی‌ له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌و هه‌موو گرفتانه‌دا نیه‌. خولیا ئێستراتێژییه‌كانی‌ توركیه‌ به‌ بنبه‌ست گه‌یشتوون. كورده‌كان له‌ عێراقدا قسه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌كه‌ن، هه‌رێمی‌ كوردستان وه‌كوو هه‌رێمێكی‌ خولیایی‌ له‌ ئێستای‌ عێراقدا خۆده‌نوێنێ‌، هه‌رێمێك كه‌ هێمایه‌ بۆ توانایی‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی‌‌و سیستمی‌ ئیداری‌ حكوومه‌ت له‌ لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌، له‌ لایه‌كی‌ دیكه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین رووخانی‌ ئارمانه‌ ئێستراتیژكه‌كانی‌ حكوومه‌تی‌ به‌عسی عێراق‌و له‌ ده‌ستدانی‌ نرخی‌ هاوپه‌یمانه‌تی‌‌و ئێستراتێژیكی‌ توركیه‌، هه‌لێكی‌ زێڕینه‌ بۆ به‌خۆداچوونه‌وه‌ی هێزه‌ كوردییه‌كان، هه‌لێكه‌ بۆ خۆپێناسه‌ كردنه‌وه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ كورد‌و خواسته‌كانی‌. بۆ داڕشتنه‌وه‌یه‌كی‌ دیكه‌ی‌ خه‌ته‌ سیاسییه‌كان‌و له‌ چاوكردنی‌ چاویلكه‌ی‌ ئه‌منیه‌تی‌ بۆ دیتنه‌وه‌ی‌ رێگاگه‌لێكی‌ كرده‌كیتر به‌ مه‌به‌ستی‌ بردنه‌سه‌ری‌ نرخی‌ دۆزه‌كه‌مان.

پێویسته‌ بزانین كورده‌كان هه‌م له‌ عێراق‌و هه‌م له‌ ئێراندا له‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ی‌ چڕی‌ نه‌وتن‌و به‌ درێژی‌ زه‌نجیره‌ چیای‌ زاگرۆس تا نێو توركیه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی‌ ئاو له‌و ناوچه‌یه‌دا، واته‌ دوو رووباری‌ گه‌وره‌ی‌ دیجله‌‌و فۆراتدا هه‌یه‌ كه‌ رۆڵێكی‌ به‌هێز له‌داهاتووی‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌گێڕن. هه‌روه‌ها كورده‌كان له‌سه‌ر زۆر سه‌رچاوه‌‌و كانزای‌ جۆراوجۆرن‌و له‌ رێگای‌ به‌نده‌ری‌ ئه‌سكه‌نده‌روونه‌وه‌ ده‌گه‌نه‌ ده‌ریای‌ ره‌ش، ئه‌و شوێنه‌ی‌ كه‌ خاڵی‌ پێكدادانی‌ ئیدیعا چه‌ندین ساڵه‌ییه‌كانی‌ توركیه‌‌و سوریه‌یه‌، به‌ڵام به‌ستراوه‌ به‌ چاره‌نووسی كورده‌كانه‌وه‌. چاره‌نووسی‌ كورده‌كان له‌ ناوچه‌، له‌ ئێستراتێژی‌ نوێیاندا بێگومان له‌ چاوی‌ ئستراتیژیسته‌كانی‌ وڵاته‌یه‌كگرتووه‌كانه‌وه‌ دوور ناكه‌وێته‌وه‌.

وڵاتانی‌ ناوچه‌ به‌ تایبه‌ت وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ زۆر جار پێوه‌ندی‌ نێوان كورده‌كان‌و ئیسرائیلییه‌كان ده‌كه‌ن به‌ كراسه‌ خوێناوییه‌كه‌ی‌ عوسمانه‌وه‌‌و ئێران‌و توركیه‌ش به‌رده‌وام دڵه‌ڕاوكێ‌و ترس‌و نیگه‌رانی‌ خۆیان له‌و پێوه‌ندییانه‌دا ده‌ربڕیوه‌. ئه‌وه‌، له‌حاڵێكدایه‌ كه‌ خودی‌ وڵاتانی‌ عه‌ره‌بی‌ چ به‌ نهێنی‌‌و چ به‌ ئاشكرا به‌رده‌وام له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌ له‌ پێوه‌ندیدا بوون‌و توركیه‌ش به‌ هاوپه‌یمانێكی‌ ئێستراتیژیكی‌ ده‌زانێ‌‌و ئێرانیش له‌شه‌ڕی‌ ئێران‌و عێراقدا به‌شی هه‌ره‌زۆری‌ چه‌ك‌و ته‌قه‌مه‌نی‌ به‌ نهێنی‌ له‌و وڵاته‌ ده‌كڕێ‌. ئه‌وانیش پێویسته‌ ئیدی‌ له‌و راستییه‌ تێ‌بگه‌ن كه‌ به‌و هه‌ڵكه‌وته‌ جوغرافیایی‌و ژیۆپۆلیتیكییه‌ كه‌ كوردستان هه‌یه‌تی‌، له‌ژیۆپۆلیتیكیی ره‌خنه‌گرانه‌ (Critical Geopolitics)دا شیاوترین جێگای‌ هه‌یه‌‌و سوپڕ پاوه‌ڕانی‌ جیهان ناتوانن چاوپۆشی لـێ‌بكه‌ن. كوردستان له‌ناوه‌ندی‌ كۆی‌ ئه‌و وڵاته‌ قه‌یران خوڵقێنانه‌دا هه‌ڵكه‌وتووه‌ كه‌ فێرگه‌ی‌ ئیسلامی‌ سیاسی، راسیزم، بیرۆكه‌ی‌ تێرۆریستانه‌كان‌و كۆی سه‌رچاوه‌ توندوتیژییه‌كانن. ئه‌و ناوچه‌یه‌ كه‌ به‌رده‌وام مه‌كۆی هه‌ڕه‌شه‌ بۆ سه‌ر ئاسایشی ناوچه‌‌و جیهان بووه‌. له‌گه‌ڵ هه‌موو ئه‌وانه‌شدا كورستان خۆی به‌ درێژایی‌ مێژوو گیرۆده‌ی‌ ده‌ستی‌ ئه‌و فاكتۆرانه‌ بووه‌‌و له‌ هه‌وڵی‌ ده‌ربازبوون له‌و قه‌یرانانه‌دا بووه‌. به‌ له‌به‌رچاوگرتنی‌ ئه‌و فاكتۆرانه‌ كوردستان باشترین كاراكتێر‌و هێزی‌ كورد ئه‌كتیڤترین هێز بۆ به‌ره‌وپێشبردنی‌ ئاشتی‌‌و پێكه‌وه‌ژیان‌و ته‌ناهی‌ له‌و ناوچه‌یه‌دایه‌.

ده‌ره‌نجامه‌كان:

1ـ به‌ سه‌رنجدان له‌حاڵه‌تی‌ سیاڵیكی جیهان هێزی‌ كورد‌و رێبه‌ریی‌ كورد ده‌بێ‌ هه‌وڵ بدات وه‌كوو كاراكتێرێكی‌ ناوچه‌یی‌ هێزی‌ خۆی بسه‌لمێنێ‌، چونكه‌ له‌راستیدا له‌تیۆری‌ ژیۆپۆلیتیكی‌ پۆست مۆدێڕندا، زۆرێك له‌ورده‌ هێزه‌ پێشووه‌كان ئێستا باندۆری‌ به‌رچاویان له‌سه‌ر گۆڕانكارییه‌كانی‌ ناوچه‌ هه‌یه‌.

2ـ كوردستان تامی‌ كاریگه‌ری‌ ده‌سه‌ڵاته‌ ئیدئۆلۆژیكه‌كان، چ ئیسلامی‌ ‌و چ نائیسلامی‌ به‌ بوونی‌ دیكتاتۆره‌كان چێشتوه‌، كه‌وابوو ئیدی‌ عه‌قڵییه‌تی‌ سیاسیی كورد چ له‌ئاستی‌ گشتی‌دا‌و چه‌ له‌ئاستی‌ رێبه‌ریی‌ سیاسیدا جارێكی‌ دیكه‌ نایهه‌وێ‌ ئه‌و ئه‌زموونه‌ تاڵه‌ داسه‌پاوانه‌ به‌ هیچ نرخێك بچێشێته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ ئاگایانه‌ یان نائاگایانه‌ بوار بۆ فه‌زای‌ راسیۆناڵ‌و سێكۆلار ره‌خساوه‌‌و ئه‌وه‌ش خاڵێكی‌ ئه‌رێنییه‌.

3ـ ئێستا ئیدی‌ له‌قۆناخێكداین كه‌ هێزه‌ راسته‌قینه‌ كوردییه‌كان ئاماده‌ن به‌ هه‌موو نرخێك له‌به‌رامبه‌رئه‌و هه‌ڕه‌شه‌‌و مه‌ترسییانه‌دا راوه‌ستن كه‌ له‌ناوچه‌كه‌دا به‌ره‌وڕووی هه‌رێمی‌ كوردستان ده‌بنه‌وه‌، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش هه‌م له‌ئاستی‌ فه‌زای‌ نێونه‌ته‌وه‌یی‌دا شه‌پۆلی‌ دیپلۆماسی هێزه‌ كوردییه‌كان یه‌كده‌نگ‌و چالاكه‌‌و هه‌م له‌كوردستانیش هێزه‌كان یه‌كده‌نگ‌و یه‌كسه‌نگه‌رن. كه‌وابوو ئه‌م قۆناغه‌ سیاسییه‌ی‌ كوردستان له‌ته‌واوه‌تی‌ خۆیدا قۆناخێكی‌ تایبه‌ته‌‌و له‌گه‌ڵ هیچ قۆناخێكی‌ مێژوویی‌ دیكه‌دا هه‌ڵناسه‌نگێندرێ‌.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1296
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy