هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

خەبات، خەباتی چەكداری، خەباتی بێ توندوتیژیی و ئێمەی كوردی رۆژهەڵاتی

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

 keyhan_-_xebati_chekdariسەردەمی مۆدێڕن سەردەمی گەشە و پەرەسەندنی ئازادی و یەكسانی بوو. پێكهاتەیەكی سیاسی وەكوو دێموكراسیی نوێ كە رۆژ لە دوای رۆژ لە گەشە و كامڵبووندایە، توانیی بەستێنێك بێت بۆ وەدیهاتنی ئەم دوو چەمكە و دروستكردنی فەزایەك بۆ پێكەوەژیانی مرۆڤەكان لە گەڵ یەكتردا.

هەر بۆیەش بزاڤە ئازادیخوازەكان و سەرهەڵدانە جەماوەرییەكان لە كۆتاییەكانی سەدەی 18 و سەدەی 19ی زایینیەوە بە شێوەیەكی بەربڵاوتر و بەرینتر سەریان هەڵدا. لە دایكبوونی چەمكی دەوڵەت ـ نەتەوە و دروستبوون و پێكهاتنی دەوڵەت ـ نەتەوەكان لە قەوارەی مۆدێڕنی خۆیاندا بوو بە پردێك بۆ رزگاربوونی گرووپە ئێتینیكیە ژێردەست و چەوساوەكان.

گەلی كوردیش لە رەوتی ئەم سەرهەڵدانانەدا بێبەش نەما و ئیلیتی كوردی بە ئاشنابوون لە گەڵ مۆدێڕنیتە و دەرهاویشتە و دەسكەوتەكانی، ئەو ئەندێشەو بۆچوونەیان گواستەوە بۆ نێو كۆمەڵگای كوردی و هەوێنی ئازادیخوازی و نیشتمانپەروەرییان پەرەپێدا.

لاپەڕەكانی مێژووی مۆدێڕنی گەلی كورد، خوێناویترین قۆناغەكانی ژیانی ئەم گەلە بۆ بەدەستهێنانی ئازادی و یەكسانی نیشان دەدات. هەر بۆیەش ئێمەی كورد و بە تایبەت كوردی رۆژهەڵاتی كوردستان پێویستە خۆمان تەیار بكەین بە مێتۆدەكانی خەبات بە شێوەیەكی سەردەمیانە بۆ گەیشتن بە ماف و ئارمانجەكانمان.

لەم بابەتەدا دەمانهەوێت ئەم تەوەرانە شیكاری و تاوتوێ بكەین:

1) ئەو كەشوهەوایە كە سیستمە دیكتاتۆرەكان لە كۆمەڵگادا بۆ مانەوەی خۆیان دەیخوڵقێنن.

2)پێناسەی خەبات كامەیە؟

3) كەڵكوەرگرتن لە مێتۆدی شەڕی چەكداری و بەرەنجامەكانی، بە تایبەت بۆ ئێمەی كورد لەم هەلومەرجەدا.

4) خەباتی مەدەنی یا بێ‎توندوتیژی و بەرەنجامەكانی بۆ ئێمەی كورد.

ــ ئەو كەشوهەوایە كە سیستمە دیكتاتۆرەكان لە كۆمەڵگادا بۆ مانەوەی خۆیان دەیخوڵقێنن

ئەم بەشە بە وتەیەكی ئەرەستۆوە دەست پێدەكەین: "ئۆلیگارشی و حكوومەتە سەرەڕۆكان كەمترین تەمەنیان لە نێوان سیستمە حكومەتییەكاندا هەیە... لە رەوتی مێژوودا حكوومەتە سەرەڕۆكان هیچكات خاوەنی تەمەنێكی درێژ نەبوون".

مێژوو سەلماندوویەتی كە دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكان تەمەنیان كورتە و خۆیان بەرهەمهێنەری هێزێكن كە لە نێو خۆیاندایە.

خەڵك لە حكوومەتە سەرەڕۆكاندا ئەتۆمیزە(atomized) دەكرێن، واتە دەبنە كۆمەڵێك تاكی لێكدابڕاو تاكوو توانایی هاوكاری بۆ گەیشتن بە ئامانجێكی هاوبەشیان نەبێت و نەتوانن متمانە بە یەكتر بكەن، یان تەنانەت بە ئیرادەی خۆیان هەنگاوێك هەڵنەهێنن.

كۆمەڵگای دیكتاتۆرلێدراو، كۆمەڵگایەكی مەسخكراوە و تاك لەم كۆمەڵگایەدا هەست دەكات كە بارودۆخەكە تاهەتایی و نەگۆڕە و هەوڵ و تەقەلاكانی ئەو ناتوانێت هیچ چەشنە گۆڕانێك دروست بكات. خەڵك لەم كۆمەڵگایانەدا لە جیاتی ئەوەی كە بە شێوەیەكی كردەكی بیر لە خۆڕاگری و بەرخۆدانی گشتی بكەنەوە، دەتۆقێن و دەڵێن، بەرخۆدان و خەبات هیچ ئاكامێكی نیە؟ هەر بۆیەش ئەوە بە باش دەزانن كە لە جیاتی گەڕانەوە بە دوای وەڵام بۆ ئەم پرسیارەدا، بە رەنج و ئازارێكی بێ‎مەبەست و داهاتوویەكی بێ‎هیوا درێژە بە ژیان بدەن. ژیانێكی تەژی لە ژان كە خەم و گوشار و ناهومێدی ناوئاخن وناوەڕۆكی پێك دێنن و هیچ داهاتوویەكی بۆ بە دی ناكرێت.

دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكان لە رواڵەتدا نەبەز و شكستهەڵنەگر دێنە بەرچاو. لەم حكوومەتانەدا رێكخراوگەلی سیخۆڕی، پۆلیس، هێزە سەربازییەكان، زیندان و گرتنگە و سێدارە، هەمووی لە ژێر كونتڕۆڵ و دەسەڵاتی تاقمێكدایە. هەروەها ژێرخان و سامانە سروشتی و ژێرزەوینیەكان و بەرهەمی وڵات گشت لە لایەن تاقمی دەسەڵاتدارەوە بە تاڵان دەبرێت. هەر بۆیەش تاقمی سەرەڕۆ كۆنترۆڵی گشت وڵاتیان لە دەست دایە.

دەسەڵاتی سەرەڕۆ متمانە بە خۆبوونی تاكەكانی كۆمەڵگا لە ناو دەبات و كەشوهەوایەكیان بە سەردا دەسەپێنێت كە ئەوان توانایی و هێزی خۆیان لە بەرانبەر هێز و توانایی دەسەڵاتدا زۆر بە لاواز بزانن . هەروەها دامەزراندنی تۆڕگەلی سیخۆڕی و بڵاوكردنەوەی لە نێو چین و توێژە جۆراوجۆرەكانی كۆمەڵگا و پڕۆپاگەندەی زۆر و گەورە نیشاندانی توانایی دەسەڵات وا دەكات كە تاك لەم كۆمەڵگایانەدا خۆی بە بوونەوەرێكی بێ دەسەڵات و مەحكووم بە چارەنووسێكی رەش و دیاریكراو پێناسە بكات و لە هەر چەشنە هەوڵدانێك بۆ گۆڕاندنی دۆخی سەپاو خۆی ببوێرێت.

بەڵام هەروەك مێژوو نیشانی داوە، دەكرێ بە سەر هەموو دیكتاتۆرییەكاندا زاڵ بیت، بە مەرجێك كە خاڵە لاوازەكانی ئەم دیكتاتۆرییانە بناسێنرێت و تەركیزیان لە سەر بكرێت. بەڵام خاڵە بە هێز و لاوازەكانی حكوومەتە سەرەڕۆكان كامانەن؟ ئەمە زیاتر لە بەشەكانی خوارەوەدا شی‎دەكەینەوە، ئەوەیكە بۆ ئێمە زیاتر گرنگە، گەڕان بە دوای دەسەڵاتی بە هێزی دیكتاتۆرەكان و حكوومەتە سەرەڕۆكاندایە. سەرچاوەی سەرەكیی هێزی دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكان لە كوێدایە؟

دیكتاتۆرەكان پێویستیان بە هاوكاریی ئەو خەڵكەیە كە فەرمانڕەوایییان لە سەردەكەن، چونكوو بێ‎ ئەوان ناتوانن سەرچاوەكانی دەسەڵاتی سیاسیی خۆیان مسۆگەر بكەن و پارێزگاری لە مانی خۆیان بكەن، ئەم سەرچاوانە بریتین لە :

رەوایی

سەرچاوەی مرۆیی

فاكتەرە زەینیەكان

سەرچاوەی ماددی

و ...

گرنگترینی ئەم سەرچاوانە سەرچاوەی مرۆییە. هاوكاری و فەرمانبەری و لایەنگریی جەماوەر، دەستڕاگەیشتنی فەرماندەران بە سەرچاوەكانی دەسەڵات زۆرتر دەكات و لە ئاكامدا هێزی دەسەڵات دەچێتە سەرێ. هەر بۆیەش وەرگرتنەوەی هاوكاری و پشیتوانیی خەڵك دەتوانێت رادەی دەستڕاگەیشتنی دیكتاتۆرەكان بە سەرچاوەكانی دەسەڵاتی سیاسی كەم بكاتەوە یان بە تەواوی لە ناوی ببات.

ماكیاولی دەڵێت:"... فەرمانڕەوایەك كە جەماوەری وەكوو دژبەر لەبەرانبەریدا هەبێت، ناتوانێت پارێزگاری لە خۆی بكات و هەرچەند زۆڵم و زۆری زیاتر بێت رێژیمەكەی لاوازتر دەبێت".

بۆ سەركەوتن بە سەر دیكتاتۆرەكاندا رەچاوكردنی دوو خاڵ زۆر گرینگە، زاڵبوون بە سەر ترسی خەڵك و هەروەها سڕینەوە و لە ناوبردنی خووی پێڕەویكردن لە دەسەڵات. ئەمەش دەتوانێت خەڵك لەگەڵ توانایی بەكۆمەڵی خۆیان ئاشنا بكاتەوە و هانیان بدات بەرەو راوەستان لە بەرانبەر دەسەڵاتدا.

هەر بۆیەش خەڵك بە ئاگابوون لە دەسەڵاتی خۆیان و ناسینی تۆخمەكانی دەسەڵاتی حكوومەتی زاڵ، دێنە نێۆ گۆڕەپانی خەباتەوە. بەڵام خەبات كامەیە و بە چی دەڵێن خەبات؟

ــ پێناسەی خەبات كامەیە

خەبات بۆ زۆربەی ئێمەی كورد چەمكێكی ئاشنایە و رۆژانە و لە رێگەی راگەیەنەكانەوە یان لە كۆڕ ِو كۆبوونەوەكاندا زۆری لێ دەبیستین.

خەبات لە یەكەمین واتای خۆیدا بۆ ئێمە دەرخەری هەوڵدان و تێكۆشان بە مەبەستی گەیشتن بە ئامانجێكی دیاریكراوە كە دەتوانێت هەم لە رێگەی تاكێكەوە و هەم لە رێگە گرووپ یان نەتەوەیەكەوە ئەنجام بدرێت.خەبات دیاردەیەكی هەتەهەتاییە. بەڵام بۆچی؟ لەم پێوەندییەدا، كاتێك باس لە خەبات دەكەین بێگومان گرێدراوی چەمكێكی دیكە بە ناوی ركەبەرایەتیە . ركەبەرایەتیش كاتێك بوونی هەیە كە چەمێك بە ناوی هەڵبژاردن لە ئارادا بێت. كە وابوو خەبات لە چەمكی هەڵبژاردندا خۆی بە دیاردەیەكی حەتمی پێناسە دەكات. هەڵبژاردن خۆی لە خۆیدا هەتاهەتاییە، چونكە بە هۆی جەوهەری مرۆڤەكان و حەز وخواستی جیاوازی ئەوانەوە هەمیشە شتێكی نوێ یان خواستێكی نوێیان هەیە، بۆیە هەمیشە دەبێت لە نێو دیاردە و شتە جیاوازەكاندا یەكیان هەڵبژێرن. كەوابوو لە جیاوازیی هەڵبژاردنەكان و دژوازییاندا چەمكی ركەبەرایەتی و دواتریش خەبات بۆ گەیشتن بە خواستی خوازراوی هەر لایەك دێتە ئاراوە.

بەم پێیە خەبات هەمیشە لە بوونی مرۆڤەكان و پێوەندیی نێوانیاندا دێتە بەرباس و مانا پەیدا دەكات. خەبات بە جۆرێك پێوەندییەكی كۆمەڵایەتییە. ئەمە قسەی ماكس ڤێبێرە كە لێرەدا بە كەڵكوەرگرتن لە قسەكانی خۆی زیاتر شیی دەكەینەوە. ماكس ڤێبێر پێوەندیی كۆمەڵایەتی بۆ وێنا كردنی دۆخێك بە كاردەهێنێت كە دوو یان چەند كەس لە پێوەندییەك‎دا بەشدارییان هەبێت كە لە چوارچێوەی ئەوەدا هەر كامەیان هەڵسوكەوتی ئەویتر بە چەشنێكی مانادار بە ئەژمار بێنێت.

ئەم پێوەندییە كۆمەڵایەتیە كاتێك پێی دەوترێت خەبات(struggle) كە هەڵسوكەوتی تاك بە شێوەیەكی ئەنقەست و بۆ زاڵكردنی ئیرادەی خۆی بە سەر ئیرادە و خۆراگریی ئەوانی دیكەدا بێت. كەوابوو لە گۆڕەپانی كۆمەڵگادا و لە كۆمەڵگایەكی دیكتاتۆرلێدراودا دەسەڵاتی دیكتاتۆری دەیهەوێت ئیرادەی خۆی بسەپێنێت و لە هەر رێگەیەكەوە هەوڵی بۆ دەدات و هەروەها شۆڕشگێڕان و ئازادیخوازانیش بە بەرخۆدان و خۆڕاگری و نیشاندانی پەرچەكردار دەیانهەوێت ئیرادەی خۆیان زاڵ بكەن و كۆمەڵگایەكی تەندروست و دێموكراتیك دروست بكەن. لێرەدایە كە لەم پێوەندییە كۆمەڵایەتیەدا كە دەبێت حەتمەن پێوەندییەكی دوولایەنەش بێت، چەمكی خەبات مانا پەیدا دەكات. بەڵام خەبات بە دژی دیكتاتۆری مێتۆدگەلی جۆراوجۆر لە خۆ دەگرێت و ئێمەی كوردیش بۆ زاڵبوون بە سەر دەسەڵاتە دیكتاتۆرەكاندا دەبێت كەڵك لە میتۆدە رۆژەڤ و شیاوەكانی سەردەم وەربگرین. خەباتی توندوتیژانە(شەڕی چەكداری) یەكێك لە میتۆدەكانی داسەپاو بە سەر نەتەوەی ئێمە لە كوردستانی رۆژهەڵاتدا بووە كە تێچووی ئەم چەشنە خەباتە بۆ گەلەكەمان هەزاران كوژراو و قوربانی و ئاوارە و زیندانی بووە. لێرەدا سەرەتا تاوتوێی دیاردەی شەڕی چەكداری دەكەین و دواتریش دەكەوینە لێكدانەوەی خەباتی مەدەنی و ئاسەوارەكەی لە كۆمەلگادا.

ــ كەڵك وەرگرتن لە مێتۆدی شەڕی چەكدارانە و بەرەنجامەكانی، بە تایبەت بۆ ئێمەی كورد لەم هەلومەرجەدا

بە كارهێنانی شەڕی چەكداری، یان بە واتای راستەقینەی، داسەپاندنی شەڕی چەكداری بە سەر بزووتنەوەی ئازادیخوازی گەلی كورد لەكوردستانی ئێراندا، لە مێژووی مۆدێڕنی خۆیدا چەندین قۆناغ لە خۆ دەگرێت:

1ـ ئەگەر بتوانین خۆراگری و بەرگریی سەردەمی كۆماری كوردستان بخەینە ئەم خانووە.

2ـ بزووتنەوەی چەكداریی ساڵەكانی 46 -47ی حیزبی دێموكراتی كوردستانی ئێران

3ـ شەڕی چەكداریی دوای سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران و هاتنە ئارای شەڕێكی بەربڵاوی چەكداری لە كوردستان كە ئەمەش وەكوو دیارترین قۆناغی شەڕی چەكداری پێناسە دەكرێت كە لە رۆژەكانی دوای شۆڕشەوە تا نیوەكانی دەیەی 70ی هەتاوی بە شێوەیەكی بەرچاو لە ئارادا بوو.

4ـ شەڕی چەكداریی هەنووكەیی كە هێندێك لایەن لەم هەلومەرجەدا بانگەشەی بۆ دەكەن.

لەو دوو پێناسەی كە لە سەروەدا لە مەڕ خەبات هێنامانە بەرباس، باسی ئەوەمان كرد كە خەبات بۆ ئامانجێكی دیاریكراو و بۆ زاڵكردنی ئیرادەیە؟

ـ كۆماری كوردستان، كیانێكی سیاسیی كوردی بوو كە وەكوو رووگەی گشت كوردان چاوی لێدەكرا و ئارمانجێكی مێژوویی و یۆتۆپیایەكی كوردی بوو كە دەسەڵاتی ناوەندی بە مەبەستی لە ناوبردن، هێرشی كردە سەری و هێندێك شەڕ لە ناوچەكانی سەقز و ... هاتە ئاراوە كە ئەو شەڕە دەتوانین بە جۆرێك بەرگری لە كیانێكی سیاسی پێناسە بكەین.

ـ بزووتنەوەی 47-46 و حەماسە و گیانبازییەكانی مەلا ئاوارە و ئیسماعیل شەریفزادە و هاوڕێیانی خاوەنی گرنگی و بەهایەكی تایبەت لە رەوتی بزووتنەوەی ئازادیخوازیی نەتەوەی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستاندایە. ئامانج لەو سەرهەڵدانە، بووژاندنەوەی خەباتی نەتەوەیی بوو كە زۆر لاواز و لە پەراوێزدا بوو، ئەو شەڕە ئامانجی بووژاندنەوەی خەبات دژی دەسەڵاتی پاشایەتی و ئەكتیڤكردنی خەبات بوو، كە توانیی كاریگەریی خۆی بە شێوەیەكی بەرچاو هەم لە سەر حیزبی دێموكرات و هەم لە سەر كەسان و گرووپگەلی دیكە دابنێَت، تا ئەو جێگایەی كە ماركسیست و چەپە كوردەكان لە كاریگەریی ئەو بزووتنەوەیە لە سەر خۆیان حاشا ناكەن.

خاڵی سەرەكی لێرەدا ئەوەیە كە شەڕی چەكداری لەو سەردەمەدا مێتۆدێكی باو بۆ رزگاریی نەتەوەیی بوو كە پشتیوانییەكی بەرچاوی لە لایەن وڵاتانی دیكەوە لێدەكرا.

ـ شەڕی چەكداری دوای سەركەوتنی شۆڕشی گەلانی ئێران:

ئەمەش قۆناغێكی توندوتیژانەی دوای سەركەوتنی شۆڕش بوو، شۆڕشێك كە هەموو كەس خۆی بە خاوەنی دەزانی و داوای مافەكانی خۆی دەكرد، هێرش بۆ سەر كوردستان و لە بەرچاونەگرتنی خواستەكانی گەلی كورد و هەوڵدان بۆ سڕینەوە و لەناوبردنی هەر دەنگێكی مافخوازانە پەرچەكرداری حیزب و لایەنە سیاسیە كوردییەكانی لێكەوتەوە و جەختكردنی رێژیم لە مەڕ بە كارهێنانی توند و تیژی و سەركوتی نەیاران و جیابیران، شەڕێكی چەندساڵەی بە سەر گەلی كورددا سەپاند. درێژەدانی شەڕی چەكداری لەو كاتەدا بە هۆی هەلومەرجی دەسەڵاتی ناوەندی و دۆخی سیاسی ئێران بوو كە لە رێگەی شەڕەوە گوشار بخرێتە سەر رێژیم و ئیمتیازی لێ وەربگیرێت كە ملكەچكردنی رێژیم بۆ وتووێژ دوای شەڕی سێ‎مانگە یەكێك لە بەرەنجامەكانی بوو. واتە لەوكاتەدا دەكرا لە رێگەی بەرخۆدان و زەبرلێدان لە رێژیمەوە، رەوایی رێژیم بخرێتە ژێر پرسیار.

شەڕی چەكداری لە سەردەمی ئێستادا

هەنووكە و بە هۆی گۆڕانكارییە جیهانییەكان و هەروەها گۆڕانی هاوكێشە جیهانییەكان، ئیدی شەڕی چەكداری وەكوو مێتۆدێك بۆ خەباتێكی رەوا چاوی لێ ناكرێت و بە هۆی ئەو هەلومەرجەی دوای رووداوی 11ی سێپتامبر هاتە ئاراوە، دەخرێتە خانووی تیرۆریزمەوە. ئەمە لە روانگەی نێونەتەوەییەوە بوو.

هەروەها هەنووكە رێژیم لە بواری سەربازییەوە لە دۆخێكی زۆر باشدایە و بێگومان شەڕی پارتیزانی مێتۆدێكی شوێندانەر بۆ گوشار خستنە سەر رێژیم نیە و ناتوانێت بەرەنجامێكی پۆزێتیڤی بەدواوە بێت.چونكوو هێزی كوردی قورسایی گوشار خستنە سەر رێژیمی بە تەنیا نیە، ئەمە واقعێكی سیاسیی هەنووكەییە و ناكرێت لە چاوی خەیاڵەوە بۆ واقیعە سیاسییەكان بڕوانین.

هەروەها ئەو ئیستدلالەش كە بۆ بزووتنەوەی چەكداریی 47-46 دەكرا، هەنووكە پاساوێكی باش نیە، چونكە ئەمڕۆ بە هۆی گەشەی تێكنۆلۆژییەوە رێگا و مێتۆد زۆرن بۆ بووژانەوە و پەرەپێدانی بیری نەتەوەیی.

بێگومان ئەو شێوازەی لە خەبات كە خاڵە لاوازەكانی دیكتاتۆری دەكاتە ئامانجی خۆی، ئەگەری سەركەوتنی زۆرترە تا ئەو شێوازانەی كە شەڕ لە گەڵ خاڵی بەهێزی دەسەڵات دەكەنە ئامانج. خۆڕاگریی سەربازی یان بەرگریی چەكداری لە بەرانبەر دیكتاتۆریدا لە جیاتی ئەوەیكە زەبر لە خاڵی لاوازی ئەو بدات، خاڵی بەهێزی ئەو نیشانە دەگرێت. بە هەڵبژاردنی شەڕی چەكداری، بزووتنەوەگەلی ئازادیخواز خۆیان دەخەنە هەلومەرجێك كە لە ئامادەكردنی تێكنۆلۆژی، چەكوچۆڵ و ...، لە هەلومەرجێكی نالەبار و نایەكساندان و دیكتاتۆری لە گشت ئەم خاڵانەدا توانایی و سەرچاوەكانی زۆرترە. بێگومان رێكاری توندوتیژانە تەنیا پەلەپیتكەی سەركوتی زۆرتری خەڵك لە لایەن دیكتاتۆرییەوە لێدەدا و خەڵك بێ‎پەناتر لە رابردوو دەهێڵێتەوە. بە پێی هەلومەرجی هەنووكەیی شەڕی چەكداری بە هەر چەشنێك لێك بدەینەوە هەمیشە یەك خاڵ لە لامان ئاشكرایە و ئەوەش ئەوەیكە بە هەڵبژاردنی خەباتی توندوتیژانە پێ دەنێینە گۆڕەپانێك كە دیكتاتۆرەكان لەوێ زاڵترن و دیكتاتۆرەكان بۆ بە كارهێنانی توندوتیژیی لە رادەبەدەر ئامادە و تەیارن.

شەڕی پارتیزانی هەمیشە بەرەنجامێكی ئەوتۆی بۆ خەڵكی ستەملێكراو بە دواوە نەبووە و نەیتوانیوە كۆمەڵگا بەرەو دێموكراسی ببات. خەباتی پارتیزانی لەم سەردەمەدا رێكارێكی گونجاو نایەتە بەرچاو و بە تایبەت كە دەبێتە هۆی خەسارلێكەوتنێكی زۆر بۆ خەڵك.

بەكەمگرتنی دیكتاتۆرەكان زۆر ئاسانە، بەڵام بە كەمگرتنی گرنگترین چەكی ئەوان واتە توند وتیژی زۆر ئاسان نیە، بە تایبەت كاتێك كە ئامانجی ئەم توندوتیژییانە خودی ئێوە بن. گەیشتن بە ئازادی پێویستی بە دەسەڵات هەیە. بە قسەیەكی گاندی ئەم باسە كۆتایی پێ دێنین و دەڕۆینە سەر باسی شێوازێكی خەبات كە كاریگەر بێت و خەڵك لەوێ خاوەنی توانایی بن. گاندی كە هێمای ئازادیی خەڵكی هیندوستانە، دەڵێت:" بریتانیەكان حەز دەكەن خەبات بكێشنە بواری تەقەی چەكەكان. ئەوان چەكی ئەم گۆرەپانەیان پێیە و ئێمە نیمانە. تەنیا كەرەستەی جێ‎متمانە بۆ شكستی ئەوان ئەوەیە كە بە داهێنان و دەسپێشخەری خەبات بكێشینە بیاڤێك كە ئێمە چەكیمان پێیە و ئەوان نیانە". ئێمەی كورد( لە ئێران) لە بواری ئامرازی توندوتیژی یان شەڕی چەكدارییەوە بە بەراورد لە گەڵ دەسەڵاتی ناوەندی لە ئاستێكی زۆر لاوازداین. هەر بۆیەش دەبێت شەڕ بكێشینە گۆڕەپانێك كە ئێمە بە هێزین و ئەوان لاواز. مێتۆدی ئەم شەڕەش خەباتی مەدەنی یان خەباتی بێ توندوتیژییە.

* خەباتی مەدەنی یا بێ‎توندوتیژی و بەرەنجامەكانی بۆ ئێمەی كورد

مێژووی نافەرمانیی مەدەنی دەگەڕێتەوە بۆ لانیكەم 495ی پێش لە زایین. كاتێك كە جەماوەری خەڵك لە هاوكاریكردنی خانزادەكانی رۆمی سەرپێچیان كرد، بەڵام نافەرمانیی مەدەنی بۆ جاری یەكەم لە لایەن هێنری دەیڤید سۆرۆی ئەمریكاییەوە و لە سەدەی 19ی زایینیدا خرایە بەرباس. لە روانگەی سۆرۆوە نافەرمانیی مەدەنی ئامرازێك بۆ شۆڕش بە واتای لەناوبردن و رووخان نیە، بەڵام ئامرازێكی رێفۆرمخوازانەیە كە دەسەڵاتی هار و بەرینی حكوومەتی بە ئامانجی عادڵانەتركردنی سنووردار دەكات. لە روانگەی سۆرۆوە ئەمە خۆی بە واتای شۆڕشی راستەقینەیە.

مارتین لووتركینگ دەڵێت" لە رێگەی توندوتیژییەوە تەنیا دەتوانین بكوژێك لە ناو ببەین بەڵام خودی كوشتن ناتوانین لە ناو ببەین و ..." هەروەها هانا ئارێنت دەڵێت " بەكارهێنانی توندوتیژی رەنگە پاساوی هەبێت بەڵام رەوایی نیە".

نافەرمانیی مەدەنی شێوەیەكی گونجاو و سەردەمیانە بۆ بەرەنگاربوونەوە لە گەڵ دیكتاتۆرییە. شێوەیەكی كاریگەر كە تێچووی گیانی و ماڵیی زۆر لە خوارەوەیە و دەتوانێت بەرەنجامەكەی گۆڕان و جێگیركردنی دێموكراسی بە شێوەی هێمنانە بێت. ئەم شێوازە لە خەبات بەستێنێك دەخوڵقێنێت كە خەڵكێكی زۆرتر بەشداریی خەبات بكەن و بێگومان دەتوانێت هەوێنی خەباتێكی جەماوەری و هەمەلایەنە دروست بكات.

ناتوندوتیژی خۆی خاوەنی دوو رەهەندە، رەهەندێكی ئەرێنی و رەهەندێكی نەرێنی

رەهەندی نەرێنی، واتە رەهەندێك كە حاشا لە هەر چەشنە ئازار و هێرش كردن و بریندار كردنی ئەوانی دیكە دەكات.

رەهەندی ئەرێنی، كە بە واتایەكی دیكە چالاكی لە پێناو دروستكردنی كۆمەڵگایەكی بێ‎توندوتیژییەو كردەوەیەكی ناتوندوتیژانە دژی توندوتیژییە.

بە واتایەكی دیكە نافەرمانیی مەدەنی شێوازێكە لە وتنی "نا" بە كردەوە یان بۆچوونێك كە حوكمی توندوتیژیی هەیە. بێگومان نافەرمانیی مەدەنی تەنیا حاشا كردن لە توندوتیژییە نەك حاشاكردن لە خەبات، بوێری و بەرپرسایەتی.

لێرەدا خەبات بە واتای لە ناوبردن و سڕینەوەی ئەوی دیكە نیە، بەڵكوو بە واتای دروستكردنی پێوەندی لە گەڵ ئەوی دیكەیە. پێوەندی لە گەڵ ئەوانی دیكە پێوەندییەكە كە لە سەر بنەمای ركەبەرایەتی دانراوە. هەر بۆیەش خەباتی بێتوندوتیژی هەوڵدانێك لە پێناو كۆتایی پێهێنانی ركەبەرایەتیی نێوان مرۆڤەكان نیە، بەڵكوو خۆی میكانیزمێكە بۆ دروستكردنی ركەبەرایەتیی ئاشتیخوازانە لە نێوان تاكەكانی كۆمەڵگادا.

هەروەك لە سەرەوە ئاماژەمان پێكرد دەسەڵاتی دیكتاتۆرەكان لەو خەڵكەدایە كەفەرمانڕەوایی لە سەر دەكەن و هەر بۆیەش بۆ ئەوەی كە بتوانین هێزی خەڵك لە دیكتاتۆرەكان بستێنینەوە، دەبێت ترسی خەڵك لە حكوومەت و سەركوتی توندوتیژانەی كەم بكەینەوە. رزگار بوون لە ترس یان كونترۆڵكردنی ترس، هۆكاری سەرەكیی لە ناوبردنی دەسەڵاتی دیكتاتۆرەكان لە سەر جەماوەری خەڵكە.

ئەزموونی سەركەوتنی شۆڕشەكانی جیهان كە لە رێگەی خەباتی بێ توندوتیژییەوە نیشان‎دەدات كە خەڵك توانیویانە دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكان لە ناوبەرن و ئەمەش دڵخۆشكەرە بۆ ئێمەی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان كە بەردەوام خەباتمان تەنیا بە شەڕی پارتیزانی پێناسە كردووە.

لە سەردەمی نوێدا دەتوانین ئاماژە بە شۆڕشەكانی 1986ی فیلیپین، 1988ی شیلی و لەهستان، ئاڵمانی رۆژهەڵات و چێكۆسلوڤاكی لە 1989، ناوچەیباڵكان لە 1991، ئافریقای باشوور لە ساڵی 1994، سێربستان لە ساڵی 2000، گورجستان لە ساڵی 2003 و شۆڕشەكانی توونێس و میسر لە 2011 و هەروەها خۆڕاگری و بەردەوامیی خەبات لە سووریە و یەمەن و ...بكەین.

یەكەمین ئەسڵ كە ئێمە دەبێت لە بەرچاوی بگرین واقعیەتی پێكهاتەی ئێران و ئەوەیە كە ئێمە بۆ لەناوبردنی دیكتاتۆری لە ئێراندا پێویستیمان بە یارمەتی و هاوكاریی نەتەوەكانی دیكەی ئێرانی هەیە و دەبێت هاوپەیمانی لەگەڵیان پێك بێنین. چونكە ئێمە لە گەڵ رێژیمێك بەرەوڕووین كە بۆ سەركوتكردنی ناڕەزایەتییەكان لە كوشتن و لە ناوبردن هیچ ترسێكی نیە. هەلومەرجی ئێمە لە سەردەمێك لە قۆناغەكانی خەباتی خەڵكی لەهستان دەچێت. سێ رێبەر وتێۆریسیەنی بزووتنەوەی هاوپێوەندیی لەهستان( كالۆكۆسكی، كۆرن، میچینیك) لە هەلومەرجێكی وەك هەنووكەی ئێمەدا بوون(سەرانسەری ئێران لە بەرچاو دەگرین) : رێفورمخوازی تووشی شكست هاتبوو و هەروەها رووبەڕووبوونەوەی راستەوخۆ لە گەڵ رێژیم نەدەكرا و هێچ گۆڕانێك دروست نەدەبوو، بەڵام ئەوان بڕوایان هەبوو كە دەتوانن كارێكی دیكە بكەن ئەوان بەو باوەڕٍە گەیشتن كە لە جیاتی هەوڵدان بۆ گۆڕینی رێژیم، دەبێت تێبكۆشن كۆمەڵگای لەهستان بگۆڕن. كۆرن دەیگوت: " هەر هەوڵدان و داهێنانێكی سەربەخۆ لە لایەن شارۆمەندان و هەر چەشنە تێكۆشانێك بۆ رێكخستن بەدەر لە بیاڤی دەسەڵاتی رێژیم، رەوایی حكوومەت دەباتە ژێر پرسیار و ئۆتۆریتەی دادەبەزێنێ.

ئێمەش قسەكەی گاندی و میچینك دووپات دەكەینەوە : ئازادیی ئێمەی كورد لە خۆمانەوە دەست پێدەكات. كوردێكی ئازاد دەتوانێت كوردستانێكی ئازاد دروست بكات. بەڵام بەداخەوە هێشتا بوونی تاكی كوردی ئازاد لەكۆمەڵگای ئێمەدا زۆر دەگمەنە و ئایدۆلۆژی و بەستراوە بوون بە عەشیرە و لە قەوارەی نوێیدا دەمارگرژیی حیزبی، دیاردەیەك بە ناوی بەرژەوندیی نەتەوەیی تەنیا وەكوو ئەفسانە هێشتووەتەوە.

یەكەمین هەنگاو رێكخستنی خەڵكە و ئەمەش پێویستی بە هاوكاری و هاوپەیمانیی گشت لایەنەكانە، واتە ئامانجێكی هاوبەش دەتوانێت زۆر لایەن لە دەوری خۆی كۆ بكاتەوە. بێگومان پەرتەوازە بوون و دووبەرەكی تەنیا خواست و بەدڵی دیكتاتۆرییە. ئێمەی كورد هێشتا لە هەنگاوی یەكەمدا كێشەمان هەیە، لە رێكخستنێكی بەربڵاودا تووشی كێشەین و ئەوە دیكتاتۆرییە كە لە رێگەی كاناڵەكانی خۆیەوە باشتر لە ئێمە خەڵك بە قازانجی خۆی رێك دەخات.

هەروەها ئێمە لە بوونی بەرنامە و ئیستراتژییەكی تۆكمە و كاریگەر بێبەشین.

ئیستراتژییەك كە بتوانێت هێز و لایەنەكان لە دەوری خۆی كۆبكاتەوە و میكانیزم و مێتۆدی كردەكیی خەبات و رێكخستنی خەڵكی هەبێت. لەوەها هەلومەرجێكدا ئێمە دەتوانین چاوەڕوانی ئەوە بكەین كە خەباتەكەمان بتوانێت بەرەو ئاقارێكی گونجاو بڕوات. بێگومان هەنووكەش كە بۆ ئێمە حكوومەت ناڕووخێت و حكوومەت و یاساكانیشی رێفۆرمهەڵگر نیە، با وەكوو بزووتنەوەی هاوپێوەندیی لەهستان خەڵك ئاگا بكەینەوە. بێگومان كۆمەڵگایەكی ئاگا و رێكخراو دەتوانێت دەسەڵات ملكەچی خۆی بكات. هەروەك لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، سەرچاوەی دەسەڵاتی دیكتاتۆرەكان لەو خەڵكەدایە كە بە سەریدا حكوومەت دەكەن. هەر بۆیەش دەبینین كە كاتێك دەكەونە بەر رەخنە و تووشی قەیرانی رەوایی لە ئاستی نێوخۆیی و نێونەتەوەیی دەبن و رەوایی و شەرعیەتیان دەكەوێتە بەرپرسیار، بە هەموو چەشنێك و لە هەموو رێگەیەكەوە خەڵك رێك دەخەن و دەیانهێننە سەر شەقامەكان.

بێگومان ئەگەر بكرێت بۆ ماوەیەك دەستڕاگەیشتنی حكوومەت بە سەرچاوەكانی دەسەڵات بپچڕێت یان سنووردار بكرێتەوە، یەكەمین بەرەنجام، درووستبوونی دڕدۆنگی و گومان و ئاڵۆزی لە نێو خودی دیكتاتۆریدایە.

هەر بۆیەش رێكاری سیاسی و ناتوندوتیژانە و رێكخستن و ئاگاكردنەوەی خەڵك دەتوانێت بە باشی گرووپە كۆمەڵایەتیەكان و رێكخراوە جۆراوجۆرەكان بە شێوەی گشتێك دەربهێنێت و بۆ كۆتاییهێنان بە دەسەڵاتی سەرەڕۆیانەی گرووپێكی بچووك تەیاریان بكات. بەرەنگاربوونەوە لە گەڵ ئەم شێوازە لە خەبات بۆ دیكتاتۆرەكان زۆر دژوارە و بە جۆرێك دیكتاتۆرەكان تووشی هەڵە دەكات لەبەراورد كردنی هێز و بازنەی خەباتی ناڕەزاییان.

سەرچاوە:

1ـ زمانی برای انسانیت بشر ـ رامین جهانبگلو

2ـ مفاهیم اساسی جامعە شناسی ـ ماكس وبر

3ـ لهستان قدرت همبستگی، از كتاب نیروی قوی‎تر ـ پیتر اكرمن و جك دووال

4ـ نافرمانی مدنی ـ هنری دیوید سروـ ترجمە: غلامعلی كشانی

5ـ از دیكتاتوری بە دموكراسی ـ جین شارپ

 

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1350
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy