هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

زانكۆ، عەقڵی مودێڕن و دەسەڵاتی ئیدئۆلۆژیك

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

kayhan_-_daneshjo

ئاوەز‎خوازی (rationalism ) و مرۆڤ باوەری(humanism) وەكوو بنەماكانی جیهان‏بینیی مۆدێڕن بە ئەژمار دێن و ئاوەزخوازی مرۆڤ وەكوو سووژە( ناسێنەر و بكەر)یەك بە جەوهەری جیهان‏بینیی مۆدێڕنەوە پێناسە دەكات و ئەمەش لە بەرانبەر لێكدانەوە و پێناسەی پێش‏مۆدێڕندا خۆی دەبینێتەوە. ئاوەزخوازیی نوێ بە واتای پێداگریی مرۆڤ لە سەر بنەمای عەقڵێكی هەڵسەنگێنەر و سەربەخۆیە. عەقڵێك كە مرۆڤ یارمەتی دەكات لە چاوی مرۆڤەوە بۆ جیهان بڕوانێت. ئەمەش بە پێچەوانەی روانین و جیهان‏بینیی نەریتی و ئایینی‎یە. بە واتایەكی دیكە، روانینی مۆدێڕن بۆ جیهان روانینێكی عەقڵانییە كە جیهان لە سەر بنەمای لۆژیكی نێوخۆیی خۆی شرۆڤە دەكات و پەنا بۆ هۆكار و فاكتەرگەلی مێتافیزیكی و زەینی نابات.

هەر بۆیەش ئەم چەشنە روانینە بە چەشنێك گشت نۆرم و روانین و تەكووزی كۆن هەڵدەوشێنێتەوە و سیمایەكی عەقڵانی و بەرهەست دەبەخشێتە جیهان بینیی مرۆڤ و بەم چەشنە لە زنجیری ئاستەنگەكان و زنجیری دەروونی و سەرچاوەكانی ئۆتۆریتەی كۆن رزگاری دەكات و لە جیاتی ناچاری بۆ پێڕەویی كوێركوێرانە لە نەریت، توانایی و دەسەڵاتی رەخنەگرتن لە كاروبارەكان و لێكۆڵینەوە و توێژینەوە لە سەر گشت دیاردەكانی پێ‎دەدات.

مۆدێڕنیتە بە واتایەك بە جیهان بینی (world view)ی مۆدێڕن، شێوازی ڕوانینی مرۆڤی نوێ بۆ جیهان دەگوترێت كە لە ماوەی سەدەكانی سەردەمی نوێ و لە رۆژئاوادا گەشەی كرد و دواتر لە شوێنەكانی دیكەی جیهان پەرەی سەند.

مۆدێڕنیتە هەروەك باسمان كرد لە سەر دوو بنەمای ئاوەزخوازی و مرۆڤ باوەڕی دەیهەوێت جیهانێك بە پێی پێداویستییەكانی مرۆڤ و هەروەها لە سەر بنەمای خواست و ویستەكانی خودی مرۆڤ لە هەر زەمەن و شوێنێكدا دروست بكات و مرۆڤێك بخوڵقێنێت كە خۆی تەوەری بڕیاردان و روانین بۆ ژیان و جیهان بێت. هەر بۆیەش ئەمە بە پێچەوانەری ئەو لێكدانەوە و روانگەیە كە نەریت و ئایین لە هەمبەر مرۆڤ و جیهان هەیانە.

بەم پێیەش دەسەڵاتە ئیدئۆلۆژیكەكان و لەوانەش كۆماری ئیسلامی ئێران ئامانجی سەرەكیان پێناسەكردن و خۆلقاندنی مرۆڤێكی درەوەست بە ئیدئۆلۆژی و گوێڕایەڵ و لێرەدا موسڵمانە كە دڵۆپێك لە زەریای دەرەوەست بە ئیدئۆلۆژی پێك دێنێت.

دامودەزگاگەلی ئیدئۆلۆژیكی دەسەڵات بە كەڵكوەرگرتن لە ئامرازگەلی جۆراوجۆر و لەوانە كۆنترۆڵ و بە دەستەوەگرتنی ئیدارەی گشت ناوەند و رێكخراوە فیكری و ئامووزشییەكان لە ئاستگەلی جۆراوجۆر و چاوەدێریی هەمەلایەنە بە سەر ژیانی تاكەكەسیی تاكەكان و پاڵاوتنی ئیدئۆلۆژیكی و ئایینی لە دامودەزگا دەوڵەتییەكاندا دەیانهەوێت بە هەرچەشنێك بووە كرداری بەكۆمەڵ و هەڵسوكەوتی جەماوەر لە گەڵ نۆرم و ئیدئۆلۆژییە فەرمیەكانی خۆیان رێك بخەن و ئەمەش لە ئەگەری جێبەجێ‎نەبوونیدا دەبێتە هۆی خوڵقانی قەیرانێك لە ژێر ناوی قەیرانی رەوایی ئیدئۆلۆژیك.

هەر بۆیەش لە ئەگەری جێبەجێ نەبوونی ئەم خواستەدا، دەسەڵاتی ئیدئۆلۆژیك ناچار پەنا دەباتە بەر ئامرازی زەبر و زۆر بۆ جێبەجێكردنی.

بە جۆرێك لە جۆرەكان دەسەڵاتی ئیدئۆلۆژیك بە هەرچەشنێك دەیهەوێت كرداری بەكۆمەڵی جەماوەر لە گەڵ بۆچوون و یاساكانی خۆی هاوئاهانگ بكات و رێكی بخات. لێرەدایە كە ناكۆكی لە ئەگەری بە ئەنجام نەگەیشتنی ئەم خواستە و لە نێوان بیاڤی گشتی و دەسەڵاتدا دێتە ئاراوە.

ئیدارەكردنی هەڵسوكەوت و كرداری بەكۆمەڵی جەماوەر بە چەشنێك كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتیی كۆمەڵگا و بە دەستەوە‎گرتنی دەسەڵاتی كۆمەڵایەتی لە هەر كۆمەڵگا و وڵاتێكدایە و لەم رێگەشەوە دەسەڵات دەتوانێت ئاراستەی شتەكان بە دڵخوازی خۆی دیاری بكات.

بەڵام هەروەك باسمان كرد مۆدێڕنیتە ئافرێنەری مرۆڤێكی ئازاد و سەربەخۆیە. شەپۆلی مۆدێڕنیتەش بێگومان گشت دیوارەكانی نەریت و دەسەڵاتە داخراوەكانی تێپەڕاندووە و دزەی كردۆتە نێو هەموو كۆمەڵگایەك و بە جۆرێك لە جۆرەكان دەسكەوت و دەرهاویشتەكانی مۆدێڕنیتە لە هەر كۆمەڵگایەكدا بوونی هەیە و هەر كۆمەڵگا و دەسەڵاتێك بۆ مانەوە و بەردەوامبوونی پێویستی بە یارمەتیی مۆدێڕنیتە و ئاسەوار و دەسكەوتەكانی هەیە.

زانكۆ، دیاردەیەكی مۆدێڕنە كە بە یەكێك لە بەرهەمەكانی مۆدێڕنیتە دەژمێردرێت، شوێنێك كە زانست بەرهەم دێنێت و مرۆڤی ئاوەزمەند و خاوەن‏بیر پەروەردە دەكات. هەر بۆیەش زانكۆ شوێنێكە كە پێكهێنەرانی ئیلیت و لاوانی كۆمەڵگان و ئەم شوێنە وەكوو داینەمۆی بزاوتنی كۆمەڵگا بە ئەژمار دێت. هەر بۆیەش هەمیشە بزووتنەوەی خوێندكاری وەكوو بكەر و زانكۆش وەكوو ئاخێزگەی سەرهەڵدانی ئەم بزاڤە، بە هەڕەشەیەكی سەرەكی بۆ لەرزۆك كردنی كۆڵەكەكانی دەسەڵاتە ئیدئۆلۆژیكەكان بە ئەژمار هاتوون. لە دەسەڵاتە دیكتاتۆر و ئیدئۆلۆژیكەكاندا هەر چەشنە رێكخستنێك لە دەرەوەی بازنەی دەسەڵات دەتوانێت رەوایی و ئۆتۆریتەی دەسەڵات تووشی قەیران بكات، بێگومان زانكۆش بیاڤی رێكخستنگەلێكی بەم چەشنەیە و دەسەڵاتیش نیگەرانی شكڵ‏گرتنی وەها رێكخستنگەلێكە. هەر بۆیە بە هەموو ئامرازێك هەوڵ دەدات بە گشتی كۆنترۆڵ و چاوەدێریی خۆی بە سەر زانكۆدا زاڵ بكات. هەوڵەكانی رێژیم هەر لە سەرەتای بە دەستەوەگرتنی دەسەڵاتەوە بۆ كۆنترۆڵی زانكۆ و لە ژێر ناوی شۆڕشی كولتووریدا وەڵامدەر نەبوو و زانكۆ ئەركی خۆی بە باشی بەڕێوە برد و دیسانەوە بوو بە ئاخێزگەی ئافراندنی ئەندێشە و تاكی مۆدێڕن و ئەم ئەندێشە و تاكەش بوو بە رەخنەگری پێكهاتە و چییەتیی دەسەڵات و لە ئاكامدا راوەستان لە بەرانبەر پێكهاتە سیستمی سیاسی زاڵ.

هەر بۆیەش سەرهەڵدانەكانی نێو زانكۆ كە بە جۆرێك دەنگی ناڕەزایەتیی كۆمەڵگا بوو كە لە زاری خوێندكارانەوە بەرز دەبووەوە، دڵی دەسەڵاتدارانی رێژیمی ئیدئۆلۆژیكی ئێرانی وەلەرزە خست و دیسانەوە پیلانە و پلانەكانی دەزگای ویلایەتی فەقیه بۆ دەنگبڕكردنی زانكۆ دەستی‎پێكرد.

پێداچوونەوە بە سەر ناوەڕۆكی پەرتووكەكانی زانستە مرۆییەكان و خانوونشین كردنی مامۆستایانی جیابیر و داخستنی ئەنجوومەن و یەكیەتیە خوێندكارییەكان و هەنووكەش گەڵاڵەی جیاكردنەوەی جینسیەتیی كۆڕان و كچان لە زانكۆكان لە ژێر ناوی "عفاف"ی كۆمەڵگا و ... پەلەقاژەكانی رێژیمە بۆ یەكسان كردنی هەڵسوكەوتی بەكۆمەڵ لە گەڵ ئەندێشە و بنەما فیكرییەكانی خۆی. بەڵام ئەوەیكە روونە و تا هەنووكەش بەرچاو بووە ئەوەیە كە زانست و زانكۆ ئافرێنەری مرۆڤێكی پرسیاركەر و رەخنەگرن و هەوڵەكانی رێژیمیش ناتوانێت كۆمەڵگا بەرەو دوا بباتەوە و ئەندێشەی دۆگم و چەقبەستووی ئەوان دەبێت بە مێژوو بسپێردرێت.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1475
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy