هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

دەسەڵاتی سیاسی‌و دێمۆگرافیی هێز لە عێراقی پاش رووداوەكانی 10ی ژووەنی 2014

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

navid_-_iran_iraq_kurdistan_3ساڵی 2003ی زایینی دەسەڵاتی تاكڕەوانە‌و دیكتاتۆریی سەدام حوسێن بە هێرشی هاوپێمانان بۆ سەر عێراق رووخا‌و عێراقێكی نوێ ‌بە یاسایەكی دێموكراتیك هاتە كایەوە‌و دەسەڵاتێكی سیاسیی هاوبەش لە نێوان هەموو حیزب‌و پێكهاتەكان دروست كرا، بەشێوەیەك كە دەسەڵات‌و پۆستە باڵاكانی حكوومەتی لە نێوان سێ پێكهاتەی سەرەكیی عێراق، واتە شیعە‌و سوننە‌و كورد دابەش كران.

كوردی عێراق كە پاش شەڕی كوەیت لە ساڵی 1991ی زایینیدا توانیبووی بە راپەڕینێك دەسەڵاتی خۆجێیی بۆ خۆی مسۆگەر بكات‌و بە فەرمی دەسەڵاتی هەرێمیی لە كوردستان بەڕێوە دەبرد، پاش روخانی دەسەڵاتی سەدام حوسێن (2003ی زایینی) كورد ئەگەرچی توانیی بەشی هەرە زۆری خاكی كوردستانی عێراق بخاتەوە ژێر دەسەڵاتی خۆی، بەڵام بە پەیوەستبوون بە پرۆسەی سیاسی‌و بەشداری لە داڕشتن‌و پەسەندكردنی یاسای بنەڕەتیی 2005دا وازی لە بەشێك لە مافەكانی خۆی هێنا، بەو هیوایە كە دەسەڵاتی فیدراڵ لە بەغدا پابەند بێت بە یاسا‌و بەندەكانی بخاتە بواری جێبەجیكردنەوە. بەداخەوە ئەگەرچی 9 ساڵ بە سەر پەسەندكرانی ئەو یاسایەدا تێ‌ دەپەڕێ‌، حكوومەتی ناوەندیی عێراق‌و بە تایبەتی نووری مالكی، سەرۆك وەزیرانی ئەو حكوومەتە لە هەمبەر جێبەجێ‌كردنی ئەو مادەیەی كە باس لە مافی كورد‌و بە تایبەتی گەڕانەوەی ناوچە دابڕێنراوەكان بۆ سەر هەرێمی كوردستان دەكات (مادەی 140)، كەمتەرخەم بووە‌و پشتگوێی خستووە.

بە پێی سەرژمێریی ساڵی 2009ی زایینی، لە عێراقدا نەتەوەكانی عەرەب، كورد، توركمان‌و كلدانی‌و ... هتد بوونیان هەیە‌و هەروەها لەم وڵاتەدا شوێنكەوتوانی ئایینەكانی ئیسلام (شیعە‌و سوننە)، مەسیحی، ئیزەدی‌و ... هتد وە بەرچاو دەكەون، كە لەم نێوانەدا عەرەب بە 75% تا 80% نەتەوەی یەكەم‌و كورد بە 15% تا 20% نەتەوەی دووهەم‌و توركمانەكان بە 9% نەتەوەی سێهەم لەم وڵاتەدان. هەروەها عەرەبە موسڵمانەكان خۆیان دابەش دەبن بە سەر دوو ئایینزای شیعە‌و سوننەدا كە شوێنكەوتوانی ئایینزای شیعە لە عێراقدا زۆرینەن‌و 60% تا 65%ی حەشیمەتی عێراق پێك دەهێنن.

 

navid_-_iran_iraq_kurdistan_2


بە خوێندنەوە لە سەر ئەو فرەچەشنی‌و فرەڕەهەندییەی پێكهاتەی عێراق‌و بە مەبەستی پێكهێنانی بەڕێوەبەرییەكی هاوبەش‌و راگرتنی هاوسەنگیی نێوان پێكهاتە سەرەكییەكان، ساڵی 2006ی زایینی جۆ بایدن (جێگری سەركۆماری ئامریكا‌و بەرپرسی ئەو كاتی كۆمیتەی پێوەندییەكانی دەرەوەی سینای ئەمریكا) گەڵاڵەی سێ‌ هەرێمیی بۆ دەسەڵاتی سیاسیی عێراق (هەرێمی كورد ـ هەرێمی شیعە ـ هەرێمی سوننە) پێشنیاز كرد، ئەگەرچی ئەو گەڵاڵەیە گونجاوترین رێگا بوو تا عێراق بە یەكپارچەیی بهێڵێتەوە‌و دەسەڵاتی سیاسی دابەش بكات‌و هاوسەنگی لە نێوان هێز‌و دەسەڵاتەكان رابگرێت، بەڵام لە لایەن شیعەكان‌و عەرەبە شۆڤێنیەكان‌و هێندێك لە وڵاتانی دەوروبەرەوە دژایەتیی لە گەڵدا كرا‌و جێبەجێ نەكرا، بۆیە عێراق بوو بە دوو هەرێمی كورد‌و عەرەب‌و لەو كاتەوە دەسەڵاتێكی فیدراڵی لە عێراقدا لە نێوان كورد‌و عەرەبدا پێك هات‌و تا ساڵی 2014 بەردەوام بوو.

بەڵام بەڕێوەبەری ودەسەڵاتی ناوەندی نەك هەر نەیتوانی هاوسەنگیی هێز رابگرێت‌و عێراق بكاتە موڵكی هەموان، بەڵكوو زیاتر‌و زیاتر بەرەو لای ئێران‌و دەسەڵاتی ئێران رۆیشت‌و بوو بە بووكەڵەی دەستی ئێران. كوردی ساڵ بەدوای ساڵ پەراوێز خست‌و مافەكانی كە لە یاسای بنەڕەتیدا بەڵێنیان لە سەر درابوو، پشتگوێ‌ خست‌و رەتی كردنەوە، نووری مالكی كە نوێنەرایەتیی شیعەكانی دەكرد‌و خۆی‌و حیزبەكەی زۆرترین پاڵپشتییان لە لایەن ئێرانەوە لێ دەكرا، بەرەو تاكڕەوی رۆیشت‌و لایەنەكانی دیكە‌و بە تایبەت سیاسەتمەداران‌و نوێنەرانی سوننەی ( وەك تارق هاشمی) دوور خستنەوە‌و بە شێوەیەك لە گۆڕەپانەكە وە دەری نان.

سوپای عێراق كە بەڵێن وابوو سوپایەكی نیشتمانیی هاوبەشی پێكهاتوو لە هەموو لایەن‌و پێكهاتەكان بێت ، خرایە ژێر دەسەڵاتی مالیكی‌و زۆربەی فەرماندە باڵاكان دران بە شیعەكان‌و فەرماندە‌و ئەفسەرە سوننەكان پاكتاو كران‌و وەدەر نران، تا ئەو جێگایەی كە باس لەوە دەكەن نزیك بە 80%ی سوپای عێراق لە شیعەكان پێك هاتووە.

دوورخستنەوە‌و پەراوێزخستنی سیاسەتمەداران‌و ئەفسەرانی سوننە لە دەسەڵات‌و پشتگوێ‌خستنی ویست‌و مافەكانیان، بێ‌ڕێزیی سوپای عێراق بە خەڵكی‌ سوننە (سەركوتی خەڵكی ناڕازیی ئەنبار لە ژانویەی 2014)‌و هێرشكردنە سەر خەڵكی سڤیل بووە هۆكاری نارەزایەتیی ئەوان‌و بێ‌هیوابوونیان بە دەسەڵاتی ناوەندیی عێراق.

دەسەڵاتی مالیكی كە رۆژ‌بەرۆژ بەرەو دیكتاتۆری دەڕۆیشت‌و شكستخواردنی دەسەڵاتی هاوبەشی نیشتمانی لە عێراق‌و دەستێوەردانەكانی ئێران لە كاروباری عێراق لە بەرژەوەندیی مالیكی، سوننەكانی تووڕە‌و كوردی بەتەواوی لە درێژەدان بە دەسەڵاتی هاوبەشی نیشتمانی لە بەغدا بێ‌هیوا كردووە.

لە رێكەوتی 20ی جۆزەردانی 1393ی هەتاوی (10ی ژووەنی 2014ی زایینی) هێزەكانی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق‌و شام (داعش) كە لە سووریەوە بەرەو عێراق وەڕێ كەوتبوون، توانیان لە هێرشێكدا بۆ سەر پارێزگای موسڵ كۆنترۆڵی زۆرێك لە بەشەكانی مووسڵ وەك بینای پارێزگای نەینەوا‌و فرۆكەخانەی نێودەوڵەتیی موسڵ‌و شوێنە حكوومەتی‌و نیزامیەكان بە دەستەوە بگرن‌و بە خێرایی بەرەو شوێنەكانی دیكە وەڕێ بكەون‌و داوای لە هێزەكانی كرد تا پاش دەستگرتن بە سەر شاری تكریت، بەرەو بەغدا پێتەختی دەسەڵاتی مالیكی‌و كەربەلا هێرش بەرن.

سوپای عێراق، ئەو سوپایەی كە مالیكی هەمیشە پشتی پێ‌ دەبەست، زۆر ناباوەڕانە شكستی خوارد‌و هەموو ئەو چەكوچۆڵە پێشكەوتووەی بۆ هێزەكانی داعش بە جێ‌ هێشت‌و رای كرد. ئێستا ئەو گرووپە‌و هاوپەیمانانی توانیویانە كونتروڵی زۆرێك لە شار‌و ناوچە سوننەنشینەكانی عێراق بە دەستەوە بگرن.

رۆژی 9ی پووشپەڕی 1393ی هەتاوی( 3ی ژانویەی 2014ی زایینی) داعش خیلافەتی ئیسلامیی لە عێراق‌و سووریە راگەیاند‌و شاری "رەقە"ی سووریەی كردە پێتەختی خیلافەتەكەی‌و لە گرتەیەكی ڤیدیوییدا "ئەبووبەكر ئەلبەغدادی"ی وەك یەكەمین خەلیفە ناساند‌و داوای لە هەموو موسڵمانانی سوننەی جیهان كرد كە لە گەڵ خەلیفە پەیمان ببەستن. هەر وەها پاش راگەیاندنی خیلافەتی ئیسلامی، یەكێك لە ئەندامانی داعش رایگەیاند ئەو سنووربەندییەی كە پاش شەڕی یەكەمی جیهانی بەپێی رێكەوتننامەی سایكس ـ پیكو لە نێوان دوو وڵاتی فەرانسە‌و بریتانیا كراوە، هەڵدەوەشێتەوە‌و سنوورەكان دەگەڕێنەوە بۆ سەردەمی پێش شەڕی یەكەمی جیهانی.

بە هاتنی داعش بۆ ناو خاكی عێراق‌و شاری موسڵ، هەموو ئەو هێزانەی كە لە سیاسەتەكانی مالیكی ناڕازی بوون، هەلەكەیان بە گونجاو زانی‌و هاتنە مەیدان‌و یارمەتیی داعشیان دا بۆ گرتن‌و كۆنترۆڵكردنی شارەكان‌و راوەدوونان‌و وەدەرنانی سوپای عێراق كە دەكرێ‌ لەو نێوانەدا ئاماژە بە هێندێك لەو هێزانە بكەین:

ـ گرووپی "ئەنسارولئیسلام" كە خۆی لە داعش بە كەمتر نازانێت‌و هەروەك داعش بیرۆكەی خیلافەتی ئیسلامیی لە سەردایە.

ـ بەعسییەكان (شوێنكەوتوانی نەقشبەندییە) روانگەكانی ئەم گرووپە هەر هەمان جیهانبینی حیزبی بەعسی سەدام حوسێن، واتە نەتەوەخوازیی سێكۆلار‌و پان‌عەرەبیزم بە روانگەیەكی سۆفیانەیە. ئەم گرووپە بۆ كۆكردنەوەی هەموو سوننەكانی عەرەب لە دەوری خۆی "ئەنجومەنی سوپای گشتیی شۆڕشگێرانی عێراق"ی دامەزراندووە.

ـ گرووپی ئیسلامگەرای "جیش‌المجاهدین"، لە 2003دا دامەزراوە‌و روانگەیەكی دژەشیعەیان هەیە.

ـ سوپای ئیسلامیی عێراق‌و چەندین گرووپی بچووكی دیكە‌ی وەك تیپی شۆڕشی 1920‌و گوردانی مەدینە كە بە تازەیی دروست كراون.

هەرێمی كوردستان دوابەدوای یەكەم هێرشەكانی داعش‌و شكستی سوپای عێراق، هێزی پێشمەرگەی ناردە ناوچە كوردستانییەكانی وەك كەركووك‌و خانەقین‌و خورماتوو‌و ... تاكوو پێش بە هاتنی داعش بۆ خاكی كوردستان بگرن‌و خاك‌و خەڵكی كوردستان بپارێزن. لەو پێوەندییەدا تا بە ئەمڕۆ چەندین پێشمەرگە لە سەنگەری بەرگریدا شەهید كراون‌و چەندین كەسیش بریندار بوون.

هەرێمی كوردستان ئەگەرچی ماوەیەكە لە لایەن ناوەندەوە پەراوێز كەوتووە‌و چەندین جار مووچەی فەرمانبەران‌و هێزی پێشمەرگەی لێ‌ بڕاوە، بەڵام هەردەم هەوڵی داوە تا لە رێگای سیاسییەوە‌و بە تەعامول لەگەڵ بەغدا كێشەكان چارەسەر بكات، تەنانەت ئەم جارەش وەك بەڕێز سەرۆكی هەرێم باس دەكات، چەندین مانگ پێش ئەو رووداوانە مالیكییان لە بارودۆخی گوماناوی‌و جموجوڵی ناو مووسڵ ئاگادار كردبووەوە، بەڵام مالیكی هیچ ئاوڕێكی لە دۆخەكە نەدابووەوە.

ئێستا كە مەسەلەكە رووی داوە، لە لایەكەوە مالیكی‌و لە لایەكی دیكەوە ئێران، داوا لە حكوومەتی هەرێم دەكەن تا هێزی پێشمەرگە هێرش بكاتە سەر ئەو ناوچانە‌و بە هاوكاریی سوپای عێراق ئەو هێز‌و لایەنانە سەركوت بكەن، بەڵام كورد رایگەیاندووە هەموو ئەو لایەنانەی كە بەرانبەر بە حكوومەتی مالیكی راوەستاون، تیروریست نین‌و زۆربەیان هۆز‌و عەشیرەت‌و خەڵكی سوننەی ئەو شوێنانەن‌و داوای مافی خۆیان دەكەن‌و كورد بەشداری شەڕی تایفی نابێت‌و تەنیا بەرگری لە خاك‌و خەڵكی كوردستان دەكات.

بە روودانی پرسی موسڵ‌و هاتنی داعش بۆ عێراق‌و شكستی سوپای عێراق، هێزی پێشمەرگە توانیویەتی چەندین شوێنی وەك كەركووك، خانەقین‌و خورماتوو بخاتەوە ژێر كونتروڵی خۆی، واتە هێندێك لەو شوێنانەی كە كوردستانین‌و لە مادەی 140ی یاسای بنەڕەتیدا (رێفراندومی ساڵی 2005ی زایینی) بڕیار درابوو كە بگەڕێنەوە بۆ سەر كوردستان. ئێستا وەك خۆیان دەڵین مادەی 140 جێبەجێ‌ بووە‌و چیدیكە پێشمەرگە لەو شوێنانە ناكشێتەوە.

عەرەبە سوننەكان چیدیكە هیوایان بە دەسەڵاتی ناوەندی نەماوە‌و باوەڕیان بە دەسەڵاتی هاوبەش لە ناوەند بە شێوەی پێشوو نیە، روودانی شەڕ‌و كوشتار‌و بە تایبەتی، فتوای جیهادی دوو مەرجەعی شیعە واتە مەكارمی شیرازی‌و سیستانی دژبە خەڵكی سوننەی عێراق، وای كردووە كە عێراق چیدیكە نەبێتەوە عێراقەكەی پێشوو، چیدیكە سوننەی عێراق ناچێتەوە دۆخی جارانی‌و دەسەڵاتی ناوەندی بە شێوەی پێشوو قبووڵ ناكات، بۆیە كورد بە خوێندنەوەی هەموو ئەو راستیانە‌و بارودۆخی ناوچەیی‌و ناوخۆیی بڕیاری داوە تا هەنگاوێكی گرینگ بهاوێ كە هەردەم ئاوات‌و ئارەزووی هەموو كورد بووە‌و خۆی بۆ سەربەخۆیی‌و راگەیاندنی دەوڵەتی كوردی ئامادە‌و تەیار بكات. لەو پێوەندییەدا رۆژی پێنجشەممە 12ی پووشپەڕی 1393ی هەتاوی (3ی جولای 2014ی زایینی) بەڕێز مەسعود بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە پارلەمانی كوردستان باسێكی پێشكەش كرد‌و پارلەمانی راسپارد تا ئامادەكاریی تەواو بكەن بۆ ئەوەی كە لە زووترین كاتدا راپرسییی گشتی بكرێت بۆ سەربەخۆیی كوردستان.

حكوومەتی ناوەندیی عێراق لە لایەن ئێرانەوە گوشارێكی زۆری لە سەرە تاكوو بە هەر شێوەیەك بووە ئەو پرسە چارەسەر بكات‌و دەسەڵاتی شیعە لە عێراقدا بپارێزێ‌، دیارە لەو پێوەندییەدا هەرچی لە دەستی بێت دەیكات، لە هێزی سوپای قودس بگرە تا ناردنی چەك‌وچۆڵی شەڕ‌و تەنانەت گۆڕینی مالیكی بە مۆرەیەكی دیكەی جێی پەسندی خۆی.

ترسەكانی ئێران بێ‌هۆ نین، دەسەڵات‌و دەستڕۆیشتووییەك كە پاش رووخانی سەدام حوسێن لە عێراقدا بۆ خۆی پێكی هێنابوو، ئێستا لاواز بووە‌و سیاسەتەكانی خەریكە لەو وڵاتە شكست دێنن، خەونەكانی بۆ دەستگرتن بەسەر ناوچەی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بەستراونەتەوە بەوەی كە چۆن هیلالی شیعی بپارێزێ‌و چۆن هیژمۆنی‌و هێزی خۆی لەو وڵاتانەی كە شیعەیان تێدایە، نیشان بدات.

بە دەستپێكی شەڕەكەوە ئێران هەموو هەوڵی ئەوە بوو كە كوردەكان بكاتە لایەنێك لە شەڕەكە‌و بە قوربانیكردنی كورد دەسەڵاتی مالیكی بپارێزێ‌، كاتێك كە بۆی دەركەوت كورد نابێت بە بووكەڵەی دەستی سیاسەتەكانی‌و هەڵویستێكی دیكەی هەیە‌و رایگەیاندووە كە پێویستە كورد بڕیاری سەربەخۆیی بدات‌و چارەنووسی خۆی بە دەستەوە بگرێت، هەوڵی زۆری داوە‌و دەدات تا یەكڕیزیی كورد تێك بدات، كۆسپ‌و گرفت بخاتە سەر رێگای كورد تاكوو لە هەڵویستەكەی پاشگەزی بكاتەوە‌و شكستی پێ بێنیت. یان لە لایەكی دیكەوە، داوا لە ئامریكا دەكات تا پێكەوە ببنە هاوپەیمان‌و ناوچە سوننەكانی عێراق لە ژێر ناوی شەڕی تیرۆردا سەركوت بكات.

چ كوردستان سەربەخۆیی بگرێ‌و ببێتە وڵاتێكی سەربەخۆ، چ سوننەكان بتوانن لە رێگای سیاسییەوە هەرێمێك بۆ خۆیان دروست بكەن‌و لە كردەوەدا وەكوو گەڵاڵەكەی جۆ بایدن عێراق ببێتە سێ ‌هەرێمی كورد‌و شیعە‌و سوننە، ئێران تووشی شكستێكی گەورە لە عێراقدا دەبێت‌و سیاسەت‌و بەرژەوەندییەكانی كز‌و لاواز دەبن‌و چیدیكە وەكوو ساڵانی پێشوو ناتوانێ فەرمانڕەوایی عێراق بكات.

بەڵام ئایا سوننەكانی عێراق دەتوانن ببنە هەرێمێكی جیا لە شیعە؟

پرسێك كە لێرە‌و لە دوارۆژی ئەو رووداوانەدا گرینگیی هەیە، چۆنیەتیی دەسەڵاتی ئەو ناوچانەیە. واتە دەسەڵاتی داعش بە بیرۆكەی خیلافەتی ئیسلامی، وەك ئەوەی كە لە 3ی جوولای رایگەیاند، بە بیرۆكەی داگیركردنی وڵاتانی دیكە‌و گەڕانەوە بۆ سنوورەكانی پێش شەڕی یەكەمی جیهانی‌و پێش پەیمانی سایكس‌پیكو، یان دەسەڵاتێكی شارستانیی خەڵك‌و حیزبە سوننەكان، بە مەبەستی بەدیهێنانی ماف‌و ویستە سیاسی‌و مرۆییەكانی خۆیان لە چوارچێوەی عێراقدا.

ئەوە روون‌و ئاشكرایە كە وڵاتانی ناوچەیی‌و سیاسەتی جیهانی ناتوانێت بیرۆكەی داعش قبووڵ بكات‌و ئەگەر حیزب‌و لایەنە سوننەكان نەتوانن داعش پەراوێز بخەن‌و دووری بخەنەوە ئەوا تووشی كێشە دەبن‌و لە ئەنجامدا لەوانەیە بە هێرشێكی هەمەلایەنە ئەو پرسە شكست بخوات، هەروەها ئەگەر كێشەی نێوان شیعەو سوننە لە رێگای سیاسی‌و بە لەبەرچاو گرتنی ماف‌و ویستەكانی دوولایەنە چارەسەر نەكرێت ئەوا پرۆسەی دێموكراسی‌و دەسەڵاتی نیشتمانی زیاترو زیاتر لە عێراقدا تووشی شكست دەبێت، ئەوكات چ شیعە سوننە سەركوت بكات‌و چ سوننە شیعە شكست بدات، دەسەڵاتێكی دیكتاتوری لە عێراقدا دروست دەبێت، بەڵام ئەگەر بە پێچەوانە، داعش وەك هێزێكی سێبەر بچێتە كەنار‌و حیزب‌و لایەنە سوننەكان بتوانن دەسەڵات‌و رێكخستنی خۆیان بۆ دروستكردنی هەرێمێكی سوننە لە عێراق پێك بهێنن، سەركەوتن بە دەست دێنن‌و هەم وڵاتانی ناوچەیی‌و هەم سیاسەتی جیهانی ئەو مافەیان پێ‌ دەدات‌و لە ئەنجامدا ئەگەر هەموان بتوانن لە عێراقدا دەسەڵاتێكی هاوبەشی نیشتمانی دروست بكەن، پێش بە دابەشبوون‌و لەنێوچوونی ئەو وڵاتە دەگیرێت.

سەربەخۆبوونی كورد‌و دروستبوونی هەرێمی سوننە هیچیان نابنە هۆی دابەشبوونی عێراق، بەڵام سیاسەتی پاوانخوازانە‌و دەسەڵاتی تاكڕەوانەی یەك كەس (مالیكی یان هەر كەسێكی دیكە)‌و یەك لایەن عێراق بەرەو لێواری رووخان‌و لەنێوچوون دەبات.

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 945
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy