هه‌ڵۆی کوردستان

-
هەڵە
  • JFolder::create: Could not create directory

كوشتاری بەكۆمەڵی زیندانیانی ساڵی 1367، جینایەت بەدژی مرۆڤایەتی

پۆستی ئەلیکترۆنی چاپکردن

 sharif_falah_-_koshtari_67دەیەی 60 لە مێژووی دەسەڵاتی كۆماری ئیسلامیدا مێژوویەكی رەش، پڕ لە خوێن و كوشتار و تراژیدیایە، دەیەیەك كە تێیدا رۆڵەكانی نیشتمان، شۆڕشگێران و چالاكانی سیاسی، ئازادیخوازان و جیابیران لە ئەنجامی كێشمەكێش و كێشە و ناكۆكی و نەخۆشییە روانییەكانی دەسەڵاتبەدەستانی حكوومەتی ئێران بەكۆمەڵ لە زیندانەكاندا بە بێدەنگی گوللەباران و لە سێدارە دران.

دەیەی 60 وەبیرهێنەرەوەی كوشتارێكی گەورەیە كە تێیدا پتر لە 4500 هەتا 4500 زیندانیی بێتاوان لە بێدادگانی حكوومەتی بەناو عەدڵ و دادپەروریدا لە سێدارە و گوللە باران كران.

بەپێی ئامار و بەڵگەكان زۆربەی زیندانیانی سیاسیی كەلە دەیەی 60 و بەتایبەت ساڵی 1367 ئیعدام كراون سەر بە رێكخراوی موجاهدینی خەڵق بوون، هەرچەند كەسانی سەر بە رێكخراو و حیزبە سیاسییەكانی دیكەش وەك، حیزبی توودە، حیزبی دێمۆكرات و كۆمەڵە، رێكخراوی چریكە فیداییەكان ( كەمینە و زۆریە) حیزبە چەپەكان و سازمانی پەیكار و.. لەناو كوژراوەكاندا هەبوون.

زۆربەی رێژەی كوشتارەكان لە زیندانەكانی ئێوین و گەوهەردەشت بوون، بەڵام لە زیندانی شارەكانی: ئەراك، ورمێ‌، ئیسفەهان، تەورێز، خوڕەم ئاباد، دێزفوول، رەشت، سمنان، شیراز، قەزوین، كرماشان و هەمەدانیش ئەو شەپۆلە بەردەوام بووە و بە شێوەیەكی زۆر دڕندانە و غەیرە ئینسانی و بە پێشێل كردنی هەموو بەها و كەرامەتە مرۆیی و نێودەوڵەتییەكان پاسدارانی كۆماری ئیسلامی بە بڕیاری خومەینی ئەو جینایەتە گەورەیەیان بەدژی مرۆڤایەتی خولقاند كە هەتا ئێستاش زۆر رەهەند و لایەنی ماوە بخرێتە روو.

زەمینە و بەستێنی روودانی كوشتاری 1367:

ئیعدام و گوللەبارانی زیندانیانی سیاسی و و جیابیران وەكوو كولتوور و نەریتێك كە هەر لە سەرەتاوە لەگەڵ پێكهاتەی كۆماری ئیسلامیدا هاتووە، لە دەیەی 60دا پەرەی سەند و هەر لە سەرەتای ساڵی 1360ەوە ناو بەناو زیندانیانی سیاسی ئەسپێردرانە پەتی سێدارە و زۆر بەنهێنی و لەوپەڕی بێدەنگیدا بێ‌ سەروشوێن دەكران. ئەم رەوتە لە سیاسەتی كۆماری ئیسلامی لە ساڵی 67دا گەیشتە لووتكە.

كێشە و ملاملانێیە دەرونییەكان، دژایەتی كردنی باڵ و جیناحە جۆراوجۆرەكان لەلایەك و قین و بوغزی پەنگ خواردووی خومەینی لە شكستێك كەلە شەڕی ئێران و عێراق چەشتبووی بوونە پاڵنەرێك كە كەش و دۆخێك بۆ پاكانە كردن لەگەڵ ئەو هەزاران زیندانیە سیاسییە بكرێ‌ كەلە زیندانەكانی كۆماری ئیسلامیدا راگیرابوون. هەستی بەهێزی تۆڵە سەندنەوە و سڕینەوە و پاكتاوكردنی دژبەران كە كۆماری ئیسلامی زراوی لێیان تۆقیبوو یەكێكی تر لە هۆكارەكان بوو.

پاش 23 ساڵ لەم كارەستاتە مرۆییە كە لەوپەڕی بێدەنگیدا لەسەر دەستی سەرانی كۆماری ئیسلامی رووی دا، هێشتا ئەو قۆناغە لە مێژووی كوشتار لە كۆماری ئیسلامیدا وەكوو راز و رووداوێكی پڕ لە نهێنی ماوەتەوە و هەتا ئێستا هیچكام لە شرۆڤەكاران و شارەزایانی ئەو كارەساتە نەیانتوانیوە بە تەواوەتی ئەنگیزە و هۆكارە سەرەكییەكانی دەەست نیشان بكەن. گرێ‌ كوێرە و لایەنە ناڕوونەكانی ئەم جینایەتە مرۆییە بوونەتە لەمپەرێك كە هەتا ئێستا ئامارێكی ورد لە ریژەی كوژراوان و هەروەها تاوانبارانی سەرەكیی وەكوو تاك دەست نیشان نەكرێن و بەڕای گشتی نەناسرێن.

حكوومەت روانگە و بۆچوونی تایبەت بەخۆی هەیە و بە بیانووی پەرچەكردار بە خەباتی چەكدارانەی هێندێ‌ لە لەلایەنە سیاسییەكان و هەوڵدانیان بۆ رووخانی حكومەت دەستی داوەتە ئەو كارە. شاهێدانی عەینی، ئەو كەسانەی كە ئەوكات لە زیندانی بوون، ئەو بۆچوونە رەت دەكەنەوە و لەو باوەڕە دان كە كۆماری ئیسلامی لە شكستێك كەلە شەڕی هەشت ساڵە لە پەیكەری درابوو وەژان كەوتبوو و شەڕ و ناكۆكیی نێوان ئاخوند و بەرپرسانی نیزامی و سیاسیی حكوومەت گەیشتبووە لووتكە و پەیكەرەی نیزام دەیهەویست بەجۆرێك ئەم قین و بوغزە لە ناخیدا بەتاڵ بكاتەوە، هەر بۆیە زیندانیانی سیاسی و رۆڵە بیرمەندەكان كە زۆرێكیان كاتی زیندان و حوكمە یاساییەكانیشیان كۆتایی پێهاتبوو كەوتنە بەر ئەو شاڵاوە دڕندانەیە و بەو چەشنە بوونە قوربانیی جەهل و نەزانینی سەرانی رێژیمی مەرگ و رەشەكوژیی سەدەی بیستەم.

خومەینی وەكوو مۆرەیەكی مەزهەبی و مرۆڤێك كە نەخۆشیی سادیسمی هەبوو، لە بیانوویەك دەگەڕا كە هەست و كوڵ وكۆی دابمركێ‌ و بە هەڵمژینی خوێنی جیابیران لە زیندان بە ئارەزووە نامرۆڤانەكانی بگات. بۆیە بە بیانووی كافر بوون و هەڵگەڕاوە لە دینی زیندانیانی سیاسی بڕیاری كوشتاری بەكۆمەڵی 1367ی دەر كرد.

چۆنیەتیی بڕیار و بەڕێوەبردنی كوشتاری بەكۆمەڵی زیندانیان:

پێشتر رێژیم بە هێندێ‌ هۆكار و لەبەر ئەوەی كە هێندێ‌ لە جەلادەكانی خێرا سیمای راستەقینەیان بۆ خەڵك ئاشكرا نەبێت و بۆ كاتی پێویست هەمیسان بەكاریان بهێنێتەوە، سەرەتای ساڵی 66 دوو پاسداری جەلاد و خوێنمژی بەناوبانگ بەناوەكانی: داووود لەشكەری و ئەسەدوڵڵا لاجەوەردی لە زیندانی ئێوین گواستەوە بۆ شوێنێكی تر. بە نزیك بوونەوە لە كاتی بەڕێوەچوونی ئەركی كوشتاری بەكۆمەڵی 1367، واتە زستانی 1366 دیسان ئەو كەسەی هێنایەوە ناو زیندانی ئێوین و ئەركە پێ‌ ئەسپێردراوەكانی پێڕاگەیاندن.

كە زەمینە ئامادە كرا و دەرفەتەكیان بە لەبار زانی، خومەینی دیسان وەكوو حوكمێكی یەكلاكەروە لە دەقێكدا بڕیاری دا" ئەو كەسانەی كەلە زیندانەكانی سەرانسەری وڵات لەسەر مەسەلەی جیابیری و بۆچوونی خۆیان پێداگرییان كردووە و ئێستا بەردەوامن، "محارب" و بە ئیعدام مەحكوومن و دەرك و لێكدانەوەی ئەم مەسەلەیەش لە تاران بە كۆدەنگی ئاغایان " حوجەتولئیسلام نەیری (قازی شەرع) جەنابی ئەشراقی (دادستانی تاران) و هەروەها نوێنەرێك لە وەزرارەتی ئتلاعاتەوە جێبەجێ‌ دەكرێ‌.

دوای دەركردنی ئەو فەرمانە كە تێیدا پێداگری لەسەر خێرایی لە بەڕێوەبردن و هەروەها پاراستنی نهێنی پێداگری كرابوو، راشكاوانە باس لە نابووتی و قڕ كردنی دوژمنانی ئیسلام ( لە روانەگەی كۆماری ئیسلامییەوە) هاتبووە گۆڕێ‌. بۆیە عەمەڵیاتی كوشتاری بەكۆمەڵی زیندانیان، لە حاڵێكدا هەموو پێوەندییەكیان لەگەڵ دونیای دەرەوە پچڕابوو، لەلایەن هەیئەتی مەرگەوە دەستی پێكرد. حوكمەكان هەموو بەپێی شەرع و پێوەرە ئیسلامییەكان بوون و بەپێی بڕیارێك كە لەلایەن خومینیەوە هاتبوو بێ‌ ئەملا و ئەولا هەموو زیندانیەكی سیاسیی دەگرتەوە.

جگەلە هێندێ‌ لە زیندانەكان كە شوێنی نهێنیان هەبوو بۆ گوللە باران، بەشی هەرە زۆریان لە سێدارە دران. بۆ رەوایی دان بەو كوشتارە بەكۆمەڵە دادگایەكی نمایشی و رواڵەتی (شەرعی ـ نیزامی) ساز دەكرا و لە چەند چركەدا بڕیاری كۆتایی چارەنووسی تۆمەتباران پەسند دەكرا و ئەسپێردرانە تیمە تایبەتەكان بۆ پەتی سێدارە و فەوتان.

ئەوەی كە پتر لە گشت هەژێنەرە و بەدوورە لە هەر چەشنە كردەیەكی ئینسانی، شێوازی كوشتن و لەناو بردنی ئەو زیندانیانەیە كە پاش كوشتنیان بە شەو و بەدوور لە چاوی بیروڕای گشتی بە ماشین دەگوازرانەوە بۆ گۆڕە بەكۆمەڵە ئامادە كراوەكان و بە شێوەیەكی زۆر غەیرە ئینسانی لە دەرەوەی شارەكان و چۆڵ و بیابانەكان بە جلوبەرگەوە چاڵ دەكرێن و بۆ ئاشكرا نەبوونی ئەو جینایەتەش هیچ چەشنە نیشان و هێمایەكیش دانانین. كە گۆڕستانی خاوەران بەناوبانگترینی ئەو گۆڕە بەكۆمەڵانەیە.

لەو جینایەتانەدا جیا لە پەیكەرەی گشتیی سیستمی كۆماری ئیسلامی وەك تاوانباری سەرەكی و شەخسی خومەینی وەكوو بڕیاردەر، دادستانی گشتیی وڵات ئاخوند یەزدی، ئاخوند مووسەوی ئەردەبێلێ‌ وەكوو سەرۆكی دەزگای قەزایی ئەوكات، خامنەیی وەكوو سەركۆمار و میرحوسێن مووسەوی وەكوو سەرك وەزیری ئەوكاتی رێژیمی كۆماری ئیسلامی راستەوخۆ لە بەڕێوەچوونی ئەو كوشتارە غەیرە ئینسانی و جینایەتە ترسناكەدا دەستیان هەبووە ئێستاشی لەگەڵ بێت هیچكات باسی راستییەكان نەكراوە و لەبەر پاراستنی بەرژەوەندییە گشتییەكانی رێژیم و هەروەها تاكەكەسییەكان راستییەكان نەكەوتوونەتە روو و هەروا بە نهێنی ماونەتەوە.

هۆكارەكانی رانەگەیاندنی كوشتاری 1367:

جۆری كوشتارەكان، بەربڵاوی، پێشگیری لە روون نەبوونی راستییەكانی ناو كۆمەڵگای ئەو كاتی ئێران و بەتایبەت دۆخی ناو زیندانەكان، نەبوونی راگەیاندن و هەواڵنێر و چالاكی سەربەخۆی مافی مرۆڤ و ئاگادار نەكردنەوەی ناوەندە چالاكە نێودەوڵەتییەكان لەم پرسە و رەچاو كردنی سیاسەتی سەركوت و نهێنیكاری و هەروەها چەندین هۆی دیكە بوونە لەمپەر لەبەردەم ئەوەی ئەو جینایەتە مرۆییە بێدەنگی لێ‌ بكرێ‌ و لەناو هەموو روودا و كارەساتە دیكەكانی ئێران و ناوچەدا لەبیر بكرێ‌.

ئەم سیاسەتی سانسۆر و بێدەنگی نواندنە بە درێژایی زیاتر لە سێ‌ دەیەی رابردوو بەردەوام بووە و ئێستاش درێژەی هەیە و لە ساڵانی رابردوودا لەلایەن چالاكانی سیاسی و مافی مرۆڤ و بنەماڵەی قوربانیانی كوشتاری 67 زۆر هەوڵ دراوە كە یاد و بیرەوەریی ئەو زیندانیانە رابگیرێ‌ و لەبیر نەكرینَ و بەم بۆنەشەوە چەندین كار و چالاكی وەكوو رێكخستنی كەمپەین و كۆبوونەوەیان ئەنجام داوە و بە دانانی كێلی قەبر و گوڵ لەسەر شوێنی ناشتنی كوژراوەكان لە خاوەرانی تاران و شوێنەكانی دیكە، هەوڵی زیندوو راگرتنی ئەو كوشتارەیان داوە.

بەڵام بەرپرسانی كۆماری ئیسلامی تەنانەت فرمێسك رژاندنیشیان بۆ بنەماڵە و كەسوكارەكانیان بە رەوا نەزانیوە و تەنیا لەبەر درێژەدان بە سیاسەتی شاراوە و روو نەبوونی رووی راستیی جینایەتەكانی ساڵی 1367 تەنیا بە سەركوت و گرتن و ئازار و ئەشكەنجە و هەڕەشەی كەسوكارەكانیانەوە نەوەستا، بەڵكوو هەوڵی شێوان و لەناو بردنی گۆڕستانی خاوەرانی داوە و بەو كارە دەیهەوێ‌ تەواوی بەڵگەكانی پێوەندیدار بەو كوشتارە بەكۆمەڵە بفەوتێنێ‌ و بە خاترجەمییەوە درێژە بە سیاسەتەكانی بدات.

ئاخۆ كوشتاری زیندانیانی سیاسیی ساڵی 1367 جینایەت بەدژی مرۆڤایەتیە؟

قازی جێفری رابێرتسۆن،حقۆقدانی بەناوبانگ، كوشتارەكانی ساڵی 1367ی بە یەكێك لە كوشتارە تراژیكەكانی دوای شەڕی دووهەمی جیهانی وەسف كردووە و وتوویەتی دەكرێ‌ لەگەڵ كوشتاری ساڵی 1374ی شاری "سربرنیكا"ی یۆگۆسلاوی بەراوەرد كردووە و تەنانەت وتووشیەتی ئەو جۆرە رەفتار و هەڵسوكەوتەی كە سەرانی كۆماری ئیسلامی لەگەڵ ئەو كەسە بێتاوانە گرتیانە پێش زۆر جینایەتكارانە تر لەو جینایەتانە كەلە مەیدانی شەڕدا بەدژی مرۆڤ بەكار هاتوون.

هەروەك پێشتر ئاماژەمان پێكرد، هەزاران زیندانی تەنانەت بەبَی بەڕێوەچوونی سادەترین قۆناغەكانی دادگایی و لە ماوەی كەمتر لە چەند دەقیقەدا سپێردرانە دەستی جەلاد و پەتی سێدارە.

بەپێی خاڵی شەشەمی رێككەوتنامەی نێودەوڵەتیی سیاسی و مەدەنی، مافی ژیان یەكێك لە مافە سەرەتایی و جەوهەرییەكانی مرۆڤە و ئەم مافەش دەبێ‌ لە رێگای یاساوە بپارێزرێ‌. بەشی دووهەمی هەمان مادە بە ئاماژە بە وڵاتانەی كە سزای ئیعدامیان هەڵنەوەشاندۆتەوە ـ بۆ وێنە ئێران ـ هاتووە، كە دەكردنی حوكمی ئیعدام رەوا نیە مەگەر لەبارەی گرینگترین جینایەتەكان، كە ئەویش نابێ‌ لەگەڵ پێوەر و رێوشوێنەكانی رێككەوتننامە و كۆنوانسیۆنانەكانی تایبەت بە پێشگیری لە سزای تاوانی كوشتاری بەكۆمەڵ لە دژایەتیدا نەبێت و دەبێ‌ بەڕێوە چوونی وەها سزایەكیش بە حوكمی بێ‌ ئەملاو ئەولای دادگایەكی یاسایی بێت.

هەروەها بەپێی مادەی دووهەمی كۆنوانسیۆنی پێشگیری و قەدەغەكردنی كوشتاری بەكۆمەڵ كە دەوڵەتی ئێران ساڵی 1328 واژۆی كردووە، كوشتن یان گەیانی خەساری جیدیی جەستەیی یان رۆحی بە ئەندامانی گرووپێك، ئەڕواتە خانەی كوشتاری بەكۆمەڵ و جینایەت بەدژی مرۆڤایەتییەوە و لە بەشێكی دیكەی ئەو مادەیەدا هاتووە كە پەیوەست بوون بەو كۆنوانسیۆنەش وەكوو رێوشوێن و یاسا باوەكانی دیكەی نێودەوڵەتی، بە گۆڕینی رێژیم و حكوومەتەكان لەناو ناچێت و هەموو دەوڵەتێك دەبێ‌ پابەندی تەواوی ئەو رێككەوتن، كۆنوانسیۆن و گرێبەستە نێودەوڵەتیانە بێت كەلە بواری مافی مرۆڤدا دەوڵەتی پێشو واژۆی كردووە. ئەم یاسایەش لە كاتێكدا بەڕێوە ناچێت كە، رێژیمی تازە، بە شێوەی فەرمی و یاسایی لە ئاستی نێودەوڵەتیدا هەڵی بوەشێنێتەوە.

لە مادەكانی سێهەم و چوارەمی ئەو كۆنوانسیۆنەدا راشكاوانە هاتووە، ئەو كەسانەی كە تووشی كوشتاری بەكۆمەڵ دەبن، پیلان و بەرنامەداڕێژی بۆ كوشتاری بەكۆمەڵ، هەوڵدان بۆ كوشتاری بەكۆمەڵ، بەشداری لە كۆمەڵكوژی و هان و دنەدانی راستەوخۆ و ئاشكرا لە بەڕێوەبردنی كوشتاراەكاندا، چ حاكمی بەرپرس و یاسایی، بەرپرسانی فەرمی دەوڵَەتی، یان كەسانی شەخی و بیلایەنیش بن، بەپێی یاسا تاوانبارن و دادگایی دەكرێن.

لە مادەی دووهەمی كۆنوانسیۆنی پێشگیری لە ئازار و ئەشكەنجە كە مەجلیسی كۆماری ئیسلامیی ئێران نوسخە پەیوەستەكەی لە ساڵی 1382پەسند كردووە، هاتووە: هیچ چەشنە دۆخ و هەلومەرجی دەگمەن، وەكوو حاڵەتی شەڕ یان هەڕەشە بە شەڕ، نائارامی و بشێوییە سیاسیە ناوخۆییەكان، هەرچەشنە دۆخێكی تایبەتیی گشتی و یان بڕیاری ئەفسەر یان لێپرسراوێكی دەوڵەتیی باڵا ناكرێ‌ وەكوو بەڵگەیەك بۆ پاساوی ئەشكەنجە پشتی پێ‌ ببەسترێ‌. ئەمە لە حاڵێك دایە كە زۆرێك لە زیندانیانی سیاسیی دەیەی 60، تەنیا بەهۆی رەچاو نەكردن و بەجێ‌ نەگەیاندنی فەرمانە دینیەكان، وەكوو نوێژ نەكردن، رۆژانە و بە بڕیاری بەرپرسانی زیندان ئەشكەنجە دەكران,

بە پشت بەستن بەو بەڵگە و فاكتانەی كە لەبەر دەست دان و هەروەها ئەو مادە و خاڵە یاسایایی و حقووقیانەی كە خودی كۆماری ئیسلامی پەسند و قبووڵیانی كردووە، دەتوانین بەبێ‌ هیچ دوودڵیەك و بڵێین كە كوشتاری بەرینی زیندانیانی سیاسیی ساڵی 1367 كلە مانگەكانی خەرمانان و رەزبەر لەلایەن كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە ئەنجام دران، بەپێی هەموو پێوەرە یاسایی، حقووقی و ئینسانییەكان ئەڕواتە خانەی جینایەت بەدژی مرۆڤایەتیەوە. كوشتاری بەكۆمەڵ و جینایەتی گەوەری ساڵی 67 لەناو زیندانەكانی ئێران یەكێكە لە خاڵە رەش و پڕ لە تراژیكەكانی كارنامەی كوشتار و مەرگ و خوێنی رێژیمی كۆماری ئیسلامیی ئێران و دەبێ‌ بڕیاردەر و ئەنجامدەرانی رۆژێك لە دادگای دادپەروەرانەی یاسایی خەڵك و حكوومەتێكی دێمۆكراتیكدا وەكوو جینایەتكاری جەنگی دادگایی بكرێن و بە سزای خۆیان بگەن.

 

 

 

ناردن بۆ تۆڕه‌ کۆمه‌ڵایه‌تی‌یه‌کان
جاری خوێندراوه‌: 1743
بۆچوونه‌کان (0)Add Comment

نووسینی بۆچوون
بچووکردنه‌وه‌ی خانه‌ی بۆچوون | گه‌وره‌کردنی خانه‌ی بۆچوون

busy